Bərzəx nədir? Ölülər diriləcəkmi və Cənnət-Cəhənnəm necə müəyyən olunacaq?
İnsan öldükdən sonra nə baş verir?
Bədən torpağa tapşırılır, yaxınları onu son mənzilə yola salır, yas mərasimləri keçirilir. Bəs bundan sonra insanın taleyi necə davam edir? Ruh harada olur? İnsan Qiyamət gününə qədər hansı mərhələdən keçir? Bütün ölülər yenidən diriləcəkmi? Əgər diriləcəksə, Allah insanların Cənnətə və ya Cəhənnəmə gedəcəyini necə müəyyən edəcək?
Bu suallar min illərdir insanlığın ən böyük maraq dairəsindədir.
İslam inancında ölüm son nöqtə deyil. Ölüm dünya həyatının bitməsi, başqa bir mərhələnin başlamasıdır. Quranda ölüm ilə yenidən dirilmə arasında bərzəx adlı bir mərhələdən bəhs edilir. Daha sonra Qiyamət baş verəcək, insanlar dirildiləcək, toplanacaq və əməllərinə görə hesaba çəkiləcəklər. Qurani-Kərimdə hər bir insanın etdiklərinin qarşılığını alacağı və heç kəsə haqsızlıq edilməyəcəyi vurğulanır.
Veten.az bu yazıda ölüm ilə Qiyamət arasındakı bərzəx mərhələsini, bütün insanların dirildilməsini və Cənnət-Cəhənnəm hökmünün İslam mənbələrində necə izah edildiyini araşdırır.
Bərzəx nədir?
“Bərzəx” sözü iki şey arasında maneə, ayrılıq və sərhəd mənasını daşıyır.
Dini termin kimi isə insanın ölümü ilə Qiyamət günü yenidən dirildilməsi arasında olan mərhələni ifadə edir.
Quranda “Muminun” surəsinin 99-100-cü ayələrində insanın ölümündən sonra dünyaya qayıtmaq istəyindən və onun qarşısında dirilmə gününə qədər davam edən bir bərzəx olduğundan bəhs edilir.
Bu baxımdan insan öldükdən sonra onun dünya həyatına geri qayıtması və əvvəlki həyatını davam etdirməsi nəzərdə tutulmur.
Onun qarşısında başqa bir mərhələ vardır.
Bu mərhələ bərzəx həyatı adlanır.
Bərzəx haradadır?
Bərzəxi dünyadakı konkret coğrafi məkan kimi təsəvvür etmək düzgün deyil.
Məsələn, “bərzəx filan yerdədir” demək mümkün deyil.
Çünki bərzəx maddi dünyadakı adi məkanlardan biri kimi təqdim olunmur. Bu, insanın ölümündən sonra daxil olduğu qeybi aləmlə bağlı mərhələdir.
İslam mənbələrində bərzəxin mövcudluğu haqqında məlumat verilir, lakin onun bütün fiziki təfərrüatları insanlara açıqlanmayıb.
Buna görə də bərzəx haqqında danışarkən Quranda və səhih hədislərdə gələn məlumatlarla kifayətlənmək daha doğru yanaşmadır.
İnsan öldükdən sonra dərhal Qiyamət günü gəlir?
Xeyr.
Bir insanın ölümü ilə Qiyamətin başlanması arasında zaman var.
İnsan öldükdən sonra bərzəx mərhələsinə keçir və Qiyamətə qədər bu mərhələdə qalır.
Bu səbəbdən bir insanın ölümündən 3, 7 və ya 40 gün sonra bərzəxin başa çatması fikrinin dini əsasını görmək mümkün deyil.
Əvvəlki məqalədə də qeyd etdiyimiz kimi, “üç”, “yeddi” və “qırx” mərasimləri Azərbaycan cəmiyyətində mühüm yas ənənələridir. Lakin bunları bərzəx həyatının məcburi mərhələləri kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Bərzəxdə insanın başına nə gəlir?
İslam mənbələrində qəbir həyatı ilə bağlı müxtəlif məlumatlar var.
Səhih hədislərdə insanın dəfnindən sonra sorğu-sual edilməsindən bəhs edilir. Səhih əl-Buxaridə insan qəbirə qoyulduqdan və onu müşayiət edənlər geri qayıtdıqdan sonra mələklərin gəlib sorğu-sual etməsi haqqında rəvayət var.
Bu rəvayətlərdə insanın Rəbbi, dini və Peyğəmbəri ilə bağlı suallarla qarşılaşmasından danışılır.
Bundan əlavə, qəbir neməti və qəbir əzabı barədə də səhih hədislər mövcuddur.
Deməli, İslam baxımından bərzəx sadəcə “heç nə olmayan gözləmə dövrü” kimi təqdim edilmir.
Lakin həmin aləmin necə olduğunu tam şəkildə təsvir etmək insan imkanlarından kənardır.
Bərzəx Cənnət və Cəhənnəmin özü deyil
Burada mühüm fərq var.
Bərzəx həyatı ilə Qiyamətdən sonrakı əbədi Cənnət və Cəhənnəm eyni mərhələ deyil.
İnsan əvvəlcə ölür və bərzəx mərhələsinə keçir.
Daha sonra Qiyamət qopur.
İnsanlar yenidən dirildilir.
Hesab və hökm mərhələsi başlayır.
Bundan sonra insanların son mənzili müəyyən olunur.
Bu səbəbdən “insan ölən kimi birbaşa Cənnətə və ya Cəhənnəmə gedir” ifadəsini bütün mərhələləri nəzərə almadan işlətmək düzgün deyil.
Bütün ölülər diriləcəkmi?
İslam inancına görə, Qiyamət günü bütün insanlar yenidən dirildiləcək.
Quranda dirilmə məsələsi çox açıq şəkildə vurğulanır.
“Yasin” surəsinin 51-ci ayəsində sura üfürüləndən sonra insanların qəbirlərdən çıxaraq Rəbbinə tərəf yönələcəkləri bildirilir.
“Zümər” surəsinin 68-ci ayəsində isə sura üfürülməsi və daha sonra insanların ayağa qalxması haqqında danışılır.
Bu, İslamın əsas etiqad məsələlərindən biridir.
Yəni insanın torpağa qarışması, bədəninin parçalanması və ya sümüklərinin dağılması onun yenidən yaradılmasına maneə deyil.
İnsan torpağa qarışıbsa, necə diriləcək?
Quranda bu suala da cavab verilir.
“Qiyamət” surəsinin 3-4-cü ayələrində insanın sümüklərinin yenidən birləşdirilməsinin mümkün olub-olmadığına dair şübhə xatırladılır və Allahın insanın barmaq uclarını belə yenidən düzəltməyə qadir olduğu bildirilir.
Bu ayələr İslam baxımından dirilmənin Allah üçün mümkün olduğunu göstərir.
Başqa sözlə, insanın bədəninin torpağa qarışması, külə çevrilməsi və ya zaman keçdikcə parçalanması Allahın onu yenidən yaratmasına maneə deyil.
Qiyamət günü insanlar necə diriləcək?
Quranda sura üfürülməsindən sonra insanların qəbirlərdən çıxacağı bildirilir.
“Yasin” surəsində bu səhnə çox təsirli şəkildə təsvir olunur: sura üfürülür və insanlar qəbirlərdən çıxaraq Rəbbinə tərəf yönəlirlər.
Səhih Müslimdə isə Peyğəmbərdən insanların Qiyamət günü ayaqyalın, çılpaq və sünnətsiz halda toplanacağına dair rəvayət var. Aişənin bu vəziyyətlə bağlı sualına cavab olaraq həmin günün dəhşətinin insanların bir-birinə baxmasına imkan verməyəcək qədər ciddi olacağı bildirilir.
Burada məqsəd insanları fiziki təfərrüatlarla qorxutmaq deyil, Qiyamət gününün dünya həyatından tamamilə fərqli və son dərəcə ciddi bir mərhələ olduğunu göstərməkdir.
Qiyamət günü nə baş verəcək?
Qiyamət günü insanın dünya həyatında etdikləri ilə üzləşəcəyi gündür.
Quranda insanın Allaha qaytarılacağı və hər bir şəxsin etdiklərinin qarşılığını alacağı bildirilir. Heç kimə haqsızlıq edilməyəcək.
Bu mərhələdə insanın yalnız “yaxşı insan olub-olmaması” ümumi ifadə ilə qiymətləndirilməyəcək.
İnsanın konkret əməlləri, niyyəti, davranışları, haqq və məsuliyyətləri hesab olunacaq.
Hər insanın əməl dəftəri olacaq
Quranda Qiyamət günü insanlara öz əməllərinin qeyd olunduğu kitabın təqdim ediləcəyindən bəhs edilir.
“İsra” surəsinin 13-cü ayəsində hər insan üçün Qiyamət günü açılmış şəkildə qarşısına qoyulacaq bir qeyd kitabından danışılır. Növbəti ayədə isə insana öz kitabını oxuması deyilərək, öz hesabını özü üçün görməsinin vurğulandığı bildirilir.
Bu təsvir insanın etdiyi heç bir əməlin tamamilə unudulmadığını göstərir.
Əməl dəftərində nələr olacaq?
Quranda “Kəhf” surəsinin 49-cu ayəsində əməl kitabının heç bir kiçik və böyük əməli buraxmadığı şəkildə təsvir edildiyi bildirilir.
İnsanlar etdiklərini qarşılarında görəcəklər və Allahın heç kimə zülm etmədiyi vurğulanır.
Bu baxımdan insanın:
- etdiyi yaxşılıqlar,
- etdiyi günahlar,
- insanlara münasibəti,
- haqq və ədalət məsələləri,
- məsuliyyətləri
hesabın tərkib hissəsi olacaq.
İnsan başqasının günahına görə cəzalandırıla bilərmi?
Quranda çox mühüm prinsip qoyulur:
“Heç bir günahkar başqasının günah yükünü daşımaz.”
“Nəcm” surəsinin 38-ci ayəsində bu prinsip açıq şəkildə ifadə olunur. Eyni hissədə insanın öz səyi və əməyinin qarşılığını alacağı bildirilir.
Yəni bir insanın atası, anası, övladı, həyat yoldaşı və ya başqa qohumu hansı günahı edibsə, həmin günah avtomatik olaraq onun üzərinə yazılmır.
Hər kəs öz məsuliyyətini daşıyır.
Bəs insanın başqasına etdiyi haqsızlıq necə hesablanacaq?
Bu məsələ xüsusilə mühümdür.
İnsan yalnız Allah qarşısındakı ibadətlərinə görə deyil, digər insanlarla münasibətlərinə görə də məsuliyyət daşıyır.
Kiminsə haqqını yemək, borcu qaytarmamaq, böhtan atmaq, zülm etmək, insanın malına və ya şərəfinə haqsızlıq etmək kimi məsələlər də hesabın mövzusu ola bilər.
Səhih əl-Buxaridə Qiyamət günü möminin günahlarının qarşısında hesab verməsi və Allahın ona rəhm etməsi barədə rəvayət var. Həmin mənbədə günahların açıq şəkildə nümayiş etdirilməsi ilə bağlı da xəbərdarlıq edilir.
Bu səbəbdən insan həyatda “heç kim bilmədi” deyə düşündüyü əməllərin belə Allahdan gizli olmadığını nəzərə almalıdır.
Əməllər necə ölçüləcək?
Quranda Qiyamət günü ədalət tərəzilərinin qurulacağından danışılır.
“Ənbiya” surəsinin 47-ci ayəsində Allahın Qiyamət günü ədalət tərəzilərini quracağı və heç bir nəfsə haqsızlıq edilməyəcəyi bildirilir. Hətta xardal dənəsi ağırlığında olan bir əməl belə nəzərdən qaçmayacaq.
Bu, çox mühüm prinsipdir:
Heç bir yaxşılıq və heç bir məsuliyyət tamamilə yox sayılmayacaq.
İnsan özünün əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir yaxşılıqla belə qarşılaşa bilər.
Eyni şəkildə, kiçik hesab etdiyi bir pislik də hesaba daxil ola bilər.
“Zəlzələ” surəsinin 7-8-ci ayələrində də zərrə qədər yaxşılıq və pisliyin insanın qarşısına çıxacağı bildirilir.
Yaxşı əməlləri çox olan hər kəs Cənnətə gedəcək?
Burada mühüm bir dini incəlik var.
Quranda yaxşı əməllərin əhəmiyyəti açıq şəkildə vurğulanır. Ağır gələn tərəzinin uğurla əlaqələndirilməsi də bunun göstəricisidir. “Muminun” surəsinin 102-ci ayəsində tərəziləri ağır gələnlərin nicat tapacağı bildirilir.
Lakin İslamda Cənnətə daxil olmaq yalnız “mənim yaxşı əməllərim çoxdur” məntiqinə endirilmir.
Səhih Müslimdə Peyğəmbərin heç kəsin yalnız öz əməlləri sayəsində Cənnətə daxil olmayacağını, bunun Allahın rəhməti ilə mümkün olduğunu bildirdiyi rəvayət edilir.
Bu, yaxşı əməli əhəmiyyətsiz etmir.
Əksinə, insanın yaxşılıq etməsi, iman və itaət içində yaşaması onun Allahın rəhmətinə layiq olmağa çalışmasının bir hissəsidir.
Deməli, əməl vacib deyil?
Xeyr.
Bu nəticəni çıxarmaq düzgün olmaz.
Quranda yaxşı və pis əməllərin qarşılığının veriləcəyi dəfələrlə bildirilir.
Peyğəmbərdən gələn hədis isə Cənnətə daxil olmağın yalnız insanın öz əməl gücünə bağlanmamalı olduğunu, son nəticədə Allahın rəhmətinin əsas olduğunu bildirir.
Sadə dillə desək:
İnsan əlindən gələni etməli, yaxşı yaşamalı, günahlardan çəkinməli və Allahın rəhmətinə ümid etməlidir.
Cənnət və Cəhənnəm necə müəyyən olunur?
İslam mənbələrinə görə bu hökm insanın dünya həyatındakı imanı, əməlləri, məsuliyyəti və Allahın ədalət və rəhməti çərçivəsində müəyyən olunur.
Qiyamət günü insanın əməlləri ortaya qoyulur.
Əməl dəftəri təqdim edilir.
Əməllər hesaba alınır.
Ədalət tərəziləri qurulur.
İnsan heç bir haqsızlığa məruz qalmadan öz nəticəsi ilə qarşılaşır.
Quranda “Bəqərə” surəsinin 281-ci ayəsində hər bir insanın qazandığının qarşılığını tam alacağı və heç kimə zülm edilməyəcəyi bildirilir.
Əməl dəftərinin sağdan verilməsi nə deməkdir?
Quranda bəzi insanların əməl kitablarının sağ əllərinə veriləcəyi bildirilir.
“Həqqə” surəsinin 19-cu ayəsində kitabı sağından verilən insanın sevinc içində “kitabımı oxuyun” deyə biləcəyi təsvir edilir.
“İnşiqaq” surəsinin 7-9-cu ayələrində də kitabı sağından verilən şəxsin asan hesabdan keçəcəyindən və sevinclə öz yaxınlarına dönəcəyindən danışılır.
Bu, Qurani təsvirlərdə müsbət nəticənin əlamətlərindən biridir.
Bəs əməl kitabı sol tərəfdən verilənlər?
Quranda bəzi insanların kitablarının digər tərəfdən verilməsi və bunun ağır nəticə ilə əlaqələndirilməsi də təsvir olunur.
Bu, insanın hesabının ağır olmasının simvolik və dini təsvirlərindən biridir.
Əsas fikir budur ki, Qiyamət günü insan öz əməlləri ilə üz-üzə qalacaq.
Cəhənnəmə düşən hər insan əbədi orada qalacaq?
Bu mövzuda dini mənbələrdə müxtəlif kateqoriyalar və təfərrüatlar olduğuna görə sadə şəkildə “Cəhənnəmə girən hər kəs mütləq əbədi qalacaq” demək bütün İslam teoloji müzakirələrini əhatə etmir.
Quranda bəzi insanlar üçün Cəhənnəmdə əbədi qalmaqdan danışılır. Məsələn, “Muminun” surəsinin 103-cü ayəsində tərəziləri yüngül olanların Cəhənnəmlə əlaqəli nəticəsi qeyd olunur.
Digər tərəfdən, Quran Allahın şirkin bağışlanması məsələsini ayrıca vurğulayır və bunun xaricindəki günahları Allahın istədiyi şəxs üçün bağışlaya biləcəyini bildirir.
Bu səbəbdən konkret bir insan haqqında “mütləq Cəhənnəmlikdir” hökmünü insanların özlərinin verməsi doğru yanaşma deyil.
Allahın rəhməti nə qədər genişdir?
Quranda Allahın mərhəməti xüsusi şəkildə vurğulanır.
“Zumər” surəsinin 53-cü ayəsində günah işləyən insanlara Allahın mərhəmətindən ümid kəsməmələri bildirilir və Allahın bağışlayan və mərhəmətli olduğu vurğulanır.
Bu ayə insanın günahdan sonra tövbə etməsinin və ümidsizliyə düşməməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Deməli, İslamda yalnız qorxu deyil, ümid də var.
İnsan günah etdikdən sonra “artıq mənim üçün heç bir ümid yoxdur” düşüncəsinə qapılmamalıdır.
Bəs Allah bütün günahları bağışlaya bilərmi?
Quranda Allahın bağışlaması ilə bağlı çox güclü ümid ifadələri var.
Eyni zamanda “Nisa” surəsinin 48-ci ayəsində Allahın Özünə şərik qoşulmasını bağışlamayacağı, bundan aşağı günahları isə istədiyi şəxs üçün bağışlaya biləcəyi bildirilir.
Bu ayənin təfsirində tövbə məsələsi də ayrıca nəzərə alınır.
Buna görə dini mövzuda “filan günahı edən insanın heç bir halda bağışlanması mümkün deyil” kimi qəti hökm vermək düzgün deyil.
İnsan Cənnətə yalnız yaxşı əməl hesabına girir?
İslam mənbələrinin verdiyi mənzərə daha genişdir.
İnsan yaxşı əməllərə çağırılır.
Günahlardan çəkinməlidir.
Haqq yeməməlidir.
Tövbə etməlidir.
Allahın rəhmətinə ümid etməlidir.
Lakin son nəticədə Cənnət Allahın rəhməti ilə qazanılır.
Səhih Müslimdə Peyğəmbərin özünün belə Allahın rəhməti olmadan yalnız əməllərinə arxalanaraq Cənnətə daxil olmayacağını bildirdiyi rəvayət edilir.
Bu fikir insanı həm məsuliyyətli olmağa, həm də özünü başqalarından üstün görməməyə çağırır.
Qiyamət günü insanın özü özünü müdafiə edə biləcəkmi?
Quranda insanın əməl kitabının qarşısına qoyulacağı və “öz kitabını oxu” deyiləcəyi bildirilir.
Bu təsvir insanın öz həyatına şahid olacağını göstərir.
İnsan dünyada “mən belə etməmişəm” deyə bilər.
Lakin Qiyamət günü onun əməl kitabı qarşısında olacaq.
Quranda günahkarların kitabın kiçik və böyük heç nəyi buraxmadığını görərək təəccüblənəcəkləri təsvir olunur.
Qiyamət günü heç kimə haqsızlıq edilməyəcək
Bu mövzu bütün hesab anlayışının əsasını təşkil edir.
Quranda dəfələrlə Allahın heç kimə zülm etməyəcəyi vurğulanır.
“Ənbiya” surəsinin 47-ci ayəsində tərəzilərinin tam ədalətlə qurulacağı bildirilir. Hətta xardal dənəsi qədər kiçik bir əməl belə nəzərdən qaçmayacaq.
Bu o deməkdir ki:
İnsan etdiyi yaxşılığın qarşılığını itirməyəcək.
Eyni zamanda etdiyi haqsızlıq da nəzərdən qaçmayacaq.
Bəs insanın yaxşı və pis əməlləri bərabər olsa?
Quranda tərəzilərin ağır və yüngül gəlməsi ilə bağlı təsvirlər var.
Lakin konkret bir insanın son hökmünü “bu qədər yaxşılıq, bu qədər günah = avtomatik Cənnət” şəklində sadə riyazi formul kimi hesablamaq mümkün deyil.
Çünki insanın niyyəti, iman vəziyyəti, tövbəsi, başqalarının haqqı və Allahın rəhməti kimi məsələlər də dini baxımdan əhəmiyyət daşıyır.
İnsanlar bir-birinin son hökmünü müəyyən edə bilməz.
Niyə insanın niyyəti də vacibdir?
İki insan eyni əməli edə bilər, amma məqsədləri tamamilə fərqli ola bilər.
Biri insanlara kömək etmək üçün yardım edir.
Digəri isə yalnız özünü göstərmək üçün eyni işi görür.
Dini baxımdan əməlin yalnız görünən tərəfi deyil, insanın niyyəti də əhəmiyyətlidir.
Bu səbəbdən Qiyamət gününün hesabını adi məhkəmə sistemi kimi düşünmək düzgün deyil.
Allah insanın görünən və gizli tərəflərini bilir.
İnsanların hamısı eyni vəziyyətdə hesaba çəkiləcək?
İnsanların əməlləri və məsuliyyətləri eyni deyil.
Kiminsə ömrü uzun olub, kiminsə qısa.
Kiminsə imkanları çox olub, kiminsə az.
Kiminsə qarşısına müəyyən imkanlar çıxıb, başqasının qarşısına başqa imkanlar.
İslam mənbələrində Allahın heç kimə zülm etməyəcəyi prinsipi buna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Allah hər insanın vəziyyətini ən yaxşı biləndir.
Deməli, heç bir insan haqqında “Cənnətlikdir” demək olmaz?
Ümumi dini mətnlərdə Cənnət əhli haqqında müxtəlif vədlər var.
Peyğəmbərlər və Allah tərəfindən xüsusi şəkildə müjdələnmiş şəxslər barədə isə ayrıca dini mətnlər mövcuddur.
Amma adi insanlar haqqında konkret olaraq “bu şəxs mütləq Cənnətə gedəcək” və ya “filan şəxs mütləq Cəhənnəmə düşəcək” demək insanın səlahiyyətində deyil.
Çünki son hökm Allahındır.
Quranda insanlara özlərini tamamilə pak elan etməmələri də bildirilir; Allah kimin həqiqətən təqvalı olduğunu daha yaxşı bilir.
Cənnət necə təsvir edilir?
Quranda Cənnət iman edən və yaxşı əməl sahibləri üçün hazırlanmış nemət yurdu kimi təsvir olunur.
Orada qorxu və kədərin olmayacağı, müxtəlif nemətlərin veriləcəyi və insanın arzuladığı şeylərə qovuşacağı barədə çoxsaylı ayələr var.
Lakin Cənnətin tam mahiyyətini dünya həyatındakı təcrübələrlə ölçmək mümkün deyil.
İnsanın dünyada gördüyü ən gözəl nemət belə axirət nemətlərini tam əhatə etmir.
Cəhənnəm necə təsvir edilir?
Quranda Cəhənnəm ağır əzab yeri kimi təsvir olunur.
Cəhənnəmlə bağlı ayələr insanı günahdan, zülmdən, inkar və itaətsizlikdən çəkindirməyə yönəlir.
Bu təsvirlərin məqsədi yalnız qorxu yaratmaq deyil.
İslamda Cənnət və Cəhənnəm anlayışları insanın dünya həyatındakı məsuliyyətini xatırlatmaq üçün də mühüm yer tutur.
Ən böyük sual: insanın taleyi nə vaxt müəyyənləşir?
İslam inancında insanın son hökmünün tam mənada ortaya çıxması Qiyamət və hesab günündədir.
Dünya həyatında insanın kim olduğunu tam şəkildə bilməyimiz mümkün deyil.
Bir insan çox yaxşı görünə bilər, amma onun gizli həyatı barədə heç nə bilməyə bilərik.
Başqa biri günahkar kimi tanına bilər, amma onun Allahla münasibətində etdiyi tövbəni və son vəziyyətini bilməyə bilərik.
Bu səbəbdən insanları asanlıqla “Cənnətlik” və “Cəhənnəmlik” kateqoriyalarına bölmək düzgün deyil.
Ölüm, bərzəx və Qiyamət – bütün mərhələ necədir?
İslam inancını sadə ardıcıllıqla belə təsəvvür etmək olar:
1. Dünya həyatı
İnsan burada yaşayır, seçim edir və əməllər qazanır.
2. Ölüm
Dünya həyatı sona çatır.
3. Bərzəx
İnsan Qiyamət gününə qədər olan ara mərhələyə daxil olur. Quranda ölüm ilə dirilmə arasında bərzəxdən danışılır.
4. Qiyamət
Sura üfürülür və insanlar yenidən dirildilir.
5. Məhşər və toplanış
İnsanlar bir yerə toplanır və böyük hesab mərhələsi başlayır.
6. Əməl kitabı
İnsanın dünya həyatındakı əməlləri qarşısına qoyulur.
7. Hesab və ədalət
Əməllər qiymətləndirilir və heç kimə haqsızlıq edilmir.
8. Son nəticə
İnsanların aqibəti Allahın hökmü ilə müəyyənləşir.
Bərzəx haqqında ən böyük yanlış təsəvvür nədir?
Ən çox yayılan yanlış fikirlərdən biri bərzəxin 3, 7 və ya 40 gün davam etməsidir.
Quranda bərzəxin Qiyamət gününə qədər davam etdiyi bildirilir.
Bu səbəbdən “40-cı gün ruh bərzəxdən çıxır” və ya “40-cı gün qəbir həyatı başa çatır” kimi fikirlər dini mənbənin verdiyi məlumatla uyğunlaşdırılmamalıdır.
40 mərasimi xalqımızın yas ənənəsində mühüm yer tuta bilər, amma bərzəx həyatının müddətini müəyyən edən dini qayda kimi təqdim edilməməlidir.
Nəticə: insan öldükdən sonra yol bitmir
İslam inancına görə insanın ölümü onun mövcudluğunun sonu deyil.
Dünya həyatı bitdikdən sonra bərzəx mərhələsi başlayır.
Qiyamət günü isə bütün insanların yenidən dirildilməsi baş verəcək. Quranda insanların qəbirlərdən çıxaraq Rəbbinə tərəf yönələcəkləri açıq şəkildə bildirilir.
Sonra insanın dünya həyatında etdikləri qarşısına qoyulacaq.
Əməl kitabı təqdim ediləcək.
Əməllər hesablanacaq.
Ədalət tərəziləri qurulacaq.
Heç kimə zülm edilməyəcək.
İnsan nə etmişsə, onunla qarşılaşacaq. Hətta çox kiçik hesab etdiyi yaxşılıq belə Allahın hesabından kənarda qalmayacaq.
Lakin bütün bunların sonunda yalnız insanın “əməllərim çoxdur” deməsi kifayət deyil. Səhih hədislərdə Cənnətə daxil olmağın Allahın rəhməti ilə olduğu açıq şəkildə bildirilir.
Bu səbəbdən İslamın axirət anlayışında iki mühüm hiss bir-birini tamamlayır:
məsuliyyət və ümid.
İnsan etdiyi hər işə görə məsuliyyət daşımalıdır.
Amma Allahın mərhəmətindən də ümidini kəsməməlidir. Quranda günah işləyən insanlara belə Allahın rəhmətindən ümidsiz olmamaq çağırışı edilir.
Bəlkə də bu mövzunun insan üçün ən mühüm mesajı budur:
İnsan ölümün nə vaxt gələcəyini bilmir, amma ölümə qədər necə yaşayacağını seçə bilər.
Çünki Qiyamət günü hesab ediləcək həyat hələ bu dünyada yaşadığımız həyatdır.
Veten.az olaraq dini mövzularda xalq arasında yayılan inancları Qurani-Kərim və səhih hədislərdəki məlumatlardan ayıraraq təqdim etməyə çalışırıq.
