İnsan öləndən sonra 3, 7 və 40-cı günlərdə nə baş verir? – Qəbir həyatı və bu mərasimlərin mənası
İnsan dünyasını dəyişəndə onun yaxınları üçün ən ağır günlər başlayır. Azərbaycanda və bir çox müsəlman cəmiyyətlərində mərhumun dəfnindən sonra 3-cü, 7-ci gün, cümə axşamıları, 40-cı gün və il mərasimləri keçirilir. Bu günlərdə ailə üzvləri, qohumlar və dostlar bir araya gəlir, mərhumun ruhuna dualar oxuyur, Quran tilavət edir, ehsan verir və onun xatirəsini yad edirlər.
Bəs bu günlərin dini baxımdan xüsusi mənası varmı?
İnsan 3-cü, 7-ci və ya 40-cı gün qəbirdə hansı mərhələdən keçir?
Qəbirdə insanın ruhu nə vəziyyətdə olur?
Mərhum yaxınlarının onu ziyarət etdiyini və ya etdiyi duaları bilirmi?
Bəs “40-cı gün qəbirdə müəyyən hadisə baş verir” fikri İslam mənbələrində öz əksini tapırmı?
Bu sualların cavabında xalq arasında formalaşmış adətlərlə İslamın əsas mənbələrində olan məlumatları bir-birindən ayırmaq çox vacibdir.
Veten.az bu mövzunu dini mənbələr və İslam ənənəsindəki məlumatlar əsasında araşdırır.
Əvvəlcə ən vacib məqam: 3, 7 və 40 rəqəmləri nə deməkdir?
Azərbaycanda mərhumun “üçü”, “yeddisi”, “qırxı” kimi mərasimlərinin keçirilməsi geniş yayılmış adətlərdəndir.
Lakin burada mühüm bir fərq var:
İslamın əsas mənbələrində hər mərhum üçün məhz ölümündən 3, 7 və 40 gün sonra qəbirdə müəyyən bir hadisənin baş verdiyini bildirən açıq və səhih hökm yoxdur.
Yəni “3-cü gün ruh başqa mərhələyə keçir”, “7-ci gün qəbirdə filan hadisə olur”, “40-cı gün qəbir həyatı tamamlanır” kimi fikirləri qəti dini məlumat kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Quranda ölüm ilə yenidən dirilmə arasında “bərzəx” adlı bir mərhələdən bəhs olunur. “Muminun” surəsinin 100-cü ayəsində ölümündən sonra insanın yenidən dünyaya qayıtmaq istəyindən və qarşısında dirilmə gününə qədər davam edən bərzəxdən danışılır.
Deməli, İslam baxımından əsas məsələ 3, 7 və ya 40 rəqəmi deyil, insanın ölümündən sonra daxil olduğu axirətə qədərki mərhələdir.
Bərzəx nədir?
“Bərzəx” sözü iki şey arasında maneə və ya ayrılıq mənası daşıyır.
Dini termin kimi isə insanın ölümü ilə Qiyamət günü yenidən dirildilməsi arasındakı mərhələni ifadə edir.
Quranda bildirildiyi kimi, insan öldükdən sonra dünyaya qayıtmaq istəsə də, onun qarşısında Qiyamət gününə qədər davam edən bərzəx vardır.
Bu baxımdan insanın ölümündən sonra həyatın tamamilə yox olması deyil, başqa bir mərhələnin başlaması İslam inancının əsas mövzularından biridir.
Ancaq bərzəx aləminin necə olduğu barədə insanın gündəlik həyatda müşahidə etdiyi fiziki qanunlarla tam təsvir vermək mümkün deyil.
Bu, qeybi məsələlərdəndir.
İnsan dəfn ediləndə qəbirdə nə baş verir?
İslam mənbələrində dəfn sonrası qəbir həyatı ilə bağlı müxtəlif hədislər mövcuddur.
Səhih əl-Buxaridə nəql olunan hədislərdən birində bildirilir ki, insan qəbirə qoyulduqdan və onu müşayiət edən insanlar geri qayıtdıqdan sonra iki mələk onun yanına gəlir və ona dini inancı ilə bağlı suallar verir. Hədisdə mərhumun cavabından asılı olaraq qarşısındakı aqibətin göstərilməsindən də danışılır.
Bu hadisə xalq arasında “qəbir sualı” və ya “Münkər və Nəkir sualları” kimi tanınır.
Burada məqsəd insanın dünyada necə yaşadığının və imanının sınağından danışmaqdır.
Qəbirdə verilən suallar hansılardır?
İslam ənənəsində qəbir sualları haqqında danışılarkən əsasən insanın:
- Rəbbi,
- dini,
- Peyğəmbəri
barədə sorğu-sual olunması qeyd edilir.
Səhih əl-Buxari rəvayətində konkret olaraq insanın Məhəmməd peyğəmbər haqqında nə dediyinin soruşulduğu bildirilir. Möminin onun Allahın qulu və elçisi olduğuna şahidlik etdiyi, inkarçı və ya münafiqin isə cavab verməkdə çətinlik çəkdiyi qeyd olunur.
Burada mühüm məsələ budur ki, bu hadisələrin 3-cü, 7-ci və ya 40-cı gün baş verdiyi deyilmir.
Yəni qəbir sualını müəyyən bir təqvim günü ilə bağlamaq üçün səhih mənbədə əsas yoxdur.
Bəs insan qəbirə qoyulan kimi nə baş verir?
Hədislərdə insan dəfn edildikdən sonra onu müşayiət edən insanların geri qayıtması və mələklərin gəlməsi haqqında məlumat var.
Səhih Buxari rəvayətində hətta mərhumun dəfn iştirakçılarının ayaq səslərini eşitməsindən bəhs edilir.
Bu, dini mənbələr baxımından maraqlı məqamdır.
Lakin buradan “ölü bütün həyatı boyu qəbiristanlıqdakı hər şeyi eşidir” kimi ümumi nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.
Çünki qeybi məsələlərdə mənbənin dediyi qədər danışmaq daha doğru yanaşmadır.
Qəbir əzabı varmı?
İslamın klassik mənbələrində qəbir əzabı və qəbir neməti anlayışları mövcuddur.
Səhih Müslimdə Peyğəmbərin qəbir əzabından bəhs etdiyi və insanların bunu eşitməməsi ilə bağlı rəvayət yer alır.
Başqa bir Səhih Müslim rəvayətində isə mərhumun qəbirdə vəziyyətinin və axirətdəki yerinin ona göstərilməsindən danışılır.
Bu səbəbdən İslam inancında ölüm ilə Qiyamət arasında insanın tamamilə “heç bir şey yaşamadan” gözləməsi kimi sadə təsəvvür yoxdur.
Ancaq həmin aləmin fiziki quruluşunu insanın dünyadakı ölçüləri ilə təsvir etmək mümkün deyil.
Bəs qəbirdə 3-cü gün nə baş verir?
Burada çox vacib məqam var.
İslamın səhih mənbələrində “3-cü gün qəbirdə xüsusi olaraq filan hadisə baş verir” şəklində etibarlı hökm yoxdur.
Azərbaycanda “üç” mərasiminin keçirilməsi isə xalq arasında formalaşmış yas adətlərindən biridir.
Ailə həmin gün mərhumun xatirəsini yad edir, dua edir, Quran oxuyur və ehsan verə bilər.
Bunların məqsədi mərhumun xatirəsini yaşatmaq və onun üçün dua etməkdir.
Lakin “üç mərasimi keçirilməsə, qəbirdə mərhuma filan hadisə olacaq” kimi qorxuducu fikirlər dini hökm kimi təqdim edilməməlidir.
7-ci günün xüsusi dini hökmü varmı?
Eyni məsələ 7-ci gün üçün də keçərlidir.
Azərbaycan cəmiyyətində mərhumun “yeddiliyinin” keçirilməsi geniş yayılmış adətdir.
Bu gün qohumlar bir yerə toplaşır, mərhumun ruhuna Quran oxuyur, dua edir və ehsan verirlər.
Lakin “insan öldükdən 7 gün sonra qəbirdə mütləq müəyyən mərhələ başlayır” fikrini təsdiqləyən açıq səhih mənbə göstərmək mümkün deyil.
Yəni “yeddi” daha çox xalq-dini ənənənin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Bəs cümə axşamının mərhum üçün xüsusi mənası varmı?
Azərbaycanda yas evlərində cümə axşamları xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bir çox ailələr mərhumun ruhuna dua etmək, Quran oxumaq və ehsan vermək üçün cümə axşamını seçirlər.
Burada da iki məsələni ayırmaq lazımdır.
Dua etmək və mərhumu xatırlamaq yaxşı əməllərdir.
Amma “mərhumun ruhu yalnız cümə axşamı gəlir” və ya “cümə axşamı qəbirdə mütləq müəyyən hadisə baş verir” kimi fikirlər dini mənbə ilə təsdiqlənmiş ümumi qayda deyil.
Mərhum üçün dua etmək müəyyən bir günlə məhdudlaşmır.
40-cı günün mənası nədir?
Azərbaycanda ən geniş yayılmış yas adətlərindən biri də 40 mərasimidir.
Mərhumun ölümündən təxminən 40 gün sonra qohumların və tanışların bir araya gəlməsi, Quran oxunması, dua edilməsi və ehsan verilməsi adət halını alıb.
Bəzi ailələr üçün bu mərasim həm dini, həm də mənəvi əhəmiyyət daşıyır.
Lakin burada da mühüm məqamı təkrar etmək lazımdır:
Quranda və səhih hədislərdə hər bir insanın ölümündən 40 gün sonra qəbirdə konkret bir hadisənin baş verdiyini bildirən ümumi hökm yoxdur.
Deməli, “40-cı gün qəbir həyatı dəyişir” və ya “40-cı gün ruh başqa yerə keçir” kimi fikirləri qəti dini fakt kimi təqdim etmək olmaz.
Bəs niyə məhz 40 rəqəmi bu qədər məşhurdur?
“40” rəqəminin İslam və Yaxın Şərq mədəniyyətində müxtəlif kontekstlərdə işlənməsi diqqət çəkir.
Quranda Musa peyğəmbərin 40 gecə ilə bağlı hadisəsi, insanın 40 yaşına çatması kimi nümunələr var.
Lakin bu nümunələrdən avtomatik olaraq “hər ölən insanın 40-cı günü qəbirdə xüsusi hadisə baş verir” nəticəsini çıxarmaq mümkün deyil.
Burada dini mətnlə xalq adətini qarışdırmamaq vacibdir.
İnsan öldükdən sonra onun əməlləri davam edirmi?
İslamda bu barədə çox mühüm hədis var.
Səhih Müslimdə Peyğəmbərin belə buyurduğu nəql edilir: insan öldükdən sonra onun əməlləri dayanır, yalnız üç şey istisnadır:
sədəqeyi-cariyə, faydalı elm və onun üçün dua edən saleh övlad.
Bu hədis ölüm sonrası mərhələni anlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir.
İnsan dünyadan köçür, lakin onun dünyada qoyduğu bəzi yaxşılıqların təsiri davam edə bilər.
Məsələn, insan bir xeyriyyə işi görüb və həmin işdən insanlar illərlə faydalanırsa, bu, sədəqeyi-cariyə anlayışı ilə əlaqələndirilir.
Eyni şəkildə faydalı bilik öyrətmiş insanın elmindən başqaları faydalanmağa davam edə bilər.
Övladın mərhum üçün etdiyi dua da hədisdə xüsusi qeyd olunur.
Ölünün adına sədəqə vermək olarmı?
Səhih Müslimdə mərhumun adından sədəqə verilməsi ilə bağlı rəvayət mövcuddur.
Bir şəxs Peyğəmbərdən anasının vəfat etdiyini və onun adından sədəqə verib-verməyəcəyini soruşur. Peyğəmbər bunun fayda verəcəyini bildirir.
Başqa bir rəvayətdə də mərhum atasının adından sədəqə verməyin ona fayda verib-verməyəcəyi soruşulur və müsbət cavab verilir.
Bu baxımdan yas mərasimlərinin ən mənalı tərəflərindən biri yalnız süfrə açmaq deyil, mərhumun adına ehtiyacı olan insana yardım etmək, sədəqə vermək və xeyir iş görmək ola bilər.
40 mərasimində ehsan vermək vacibdirmi?
40-cı gün ehsanı Azərbaycan cəmiyyətində geniş yayılmış adətdir.
Lakin mərhumun ailəsinin maddi imkanından asılı olmayaraq böyük məclis təşkil etməsi dini məcburiyyət kimi təqdim edilməməlidir.
Yas sahibinin özünü borca salması, ağır xərcə düşməsi və ya “el nə deyər?” düşüncəsi ilə imkanından artıq mərasim keçirməsi doğru yanaşma deyil.
Mərhum üçün dua etmək, Quran oxumaq və sədəqə vermək daha mühüm mənəvi məqsədlər daşıya bilər.
Qəbirdə mərhum yaxınlarının dualarını hiss edirmi?
Bu məsələdə də ehtiyatlı danışmaq lazımdır.
İslam mənbələrində ölüyə edilən dua və onun adına verilən sədəqənin faydasına dair rəvayətlər var.
Lakin mərhumun dünyadakı insanların hər bir söhbətini necə qəbul etdiyi və hansı formada hiss etdiyi barədə bütün təfərrüatları bilmirik.
Bu, qeybi aləmlə bağlı məsələdir.
Ona görə də “mərhum hər dəfə onun yanına gələn şəxsi görür və onunla danışır” kimi qəti ifadələrdən qaçmaq daha doğrudur.
İnsan qəbirdə yaxınlarının gəldiyini bilirmi?
Səhih Buxaridə dəfn olunan şəxsin dəfn iştirakçılarının ayaq səslərini eşitməsi barədə hədis mövcuddur.
Bu rəvayət bəzi alimlər tərəfindən ölünün müəyyən şəkildə eşitməsi ilə əlaqələndirilir.
Lakin bundan “ölülər bütün zamanlarda və bütün səsləri eşidir” nəticəsi çıxarmaq olmaz.
İslamın qeybi məsələlərində mənbələrdə gələn məlumatla kifayətlənmək daha təhlükəsizdir.
Qəbir həyatı 40 gündən sonra bitirmi?
Xeyr.
İslam baxımından ölüm ilə Qiyamət arasındakı mərhələ yalnız 40 günlə məhdudlaşmır.
Quranda bərzəx mərhələsinin dirilmə gününə qədər davam etdiyi bildirilir.
Deməli, “40-cı gün ruhun qəbir həyatından çıxması” kimi fikir İslamın əsas mənbələrində ümumi hökm kimi təqdim edilmir.
40 mərasimi insanların dünyadakı yas və xatırlama ənənəsi ilə bağlıdır.
Qəbir həyatı isə Qiyamətə qədər davam edən bərzəx mərhələsidir.
Qəbirdə insanın bədəni ilə ruhunun vəziyyəti eynidirmi?
Bu sualın cavabı da dini baxımdan mürəkkəbdir.
İnsan ölən zaman ruhun bədəndən ayrılması İslam inancının əsas anlayışlarındandır.
Lakin ruhun bərzəx aləmində necə yaşadığı və onun bədənlə hansı əlaqəsinin olduğu insanın gündəlik müşahidə edə biləcəyi fiziki proseslərdən deyil.
Bu səbəbdən “ruh qəbirdə bədənin içində oturur”, “40 gün qəbirdə gəzir” kimi təsvirlər dini mənbələrdəki məlumatların özündən daha artıq iddia ola bilər.
Qəbir əzabı hər kəs üçün eynidirmi?
Xeyr, İslam mənbələrində qəbir neməti və əzabı haqqında danışılır və insanların vəziyyətlərinin eyni olmadığı anlaşılır.
Səhih Buxari və Səhih Müslimdə mömin və inkarçı şəxsin qəbirdə fərqli vəziyyətlə qarşılaşmasından bəhs edən rəvayətlər var.
Bu baxımdan hər mərhum haqqında “qəbirdə mütləq belə olacaq” demək doğru deyil.
Konkret şəxsin axirətdəki hökmünü Allah bilir.
İnsan öldükdən sonra dünyaya qayıda bilərmi?
Qurandakı “Muminun” surəsinin 100-cü ayəsi insanın ölümündən sonra dünyaya qayıtmaq istəyindən bəhs edir və onun qarşısında Qiyamət gününə qədər bərzəx olduğunu bildirir.
Bu baxımdan İslam inancında insanın ölümündən sonra adi həyatına qayıdaraq əvvəlki kimi yaşaması nəzərdə tutulmur.
Qiyamət günü isə bütün insanların yenidən dirildilməsi başqa bir mərhələdir.
3, 7 və 40 mərasimlərinin əsl mənası nə ola bilər?
Bu mərasimlərə yalnız “dini hökm” kimi yox, həm də yasın sosial və mənəvi ifadəsi kimi baxmaq mümkündür.
İnsan vəfat edəndə yaxınları tək qalmaq istəmir.
Qohumlar və dostlar onların yanında olur.
Mərhumun xatirəsi yad edilir.
Quran oxunur.
Dua edilir.
Ehtiyacı olanlara yardım edilir.
Ehsan verilir.
Beləliklə, mərasimlər cəmiyyət daxilində həmrəylik və təsəlli funksiyası daşıyır.
Xüsusilə Azərbaycan kimi ailə və qohumluq bağlarının güclü olduğu cəmiyyətdə bu ənənələrin sosial əhəmiyyəti böyükdür.
Bəs 3, 7 və 40 mərasimində nə etmək daha məqsədəuyğundur?
Əgər ailə mərhumun xatirəsinə mərasim keçirirsə, əsas diqqəti yarışa və nümayişə deyil, mərhuma fayda verə biləcək xeyir işlərə yönəltmək daha mənalıdır.
Məsələn:
- mərhum üçün dua etmək;
- Quran oxumaq;
- ehtiyacı olanlara yardım etmək;
- sədəqə vermək;
- mərhumun borcları varsa, onları ödəməyə çalışmaq;
- onun əmanətlərini sahiblərinə qaytarmaq;
- ailəsini və övladlarını qorumaq;
- mərhumun xeyirxah işlərini davam etdirmək.
Xüsusilə sədəqə ilə bağlı səhih hədislərdə mərhumun bundan fayda görməsi barədə açıq nümunələr var.
Ən mühüm məsələ: mərasimdən çox mərhum üçün edilən yaxşılıq
Bəzən yas mərasimləri o qədər böyük xərc tələb edir ki, ailə mərhumun ölümündən sonra maddi çətinliklə üzləşir.
Halbuki dini baxımdan mərhumun adına edilən yaxşılıq yalnız böyük süfrə açmaqdan ibarət deyil.
Bir ehtiyac sahibinə yardım etmək, su vermək, ağac əkmək, faydalı bir iş görmək, mərhumun adına sədəqə vermək və onun üçün dua etmək də mənəvi baxımdan daha önəmli ola bilər.
Səhih Müslimdə mərhumun adından sədəqə verilməsinin ona fayda verə biləcəyi barədə açıq rəvayət var.
“Ölünün ruhu 40 gün evdə olur” fikri doğrudurmu?
Bu fikir Azərbaycan cəmiyyətində və regionun bəzi digər xalqlarında yayılmış inanclardan biridir.
Lakin bunu Quran ayəsi və ya səhih hədis kimi təqdim etmək olmaz.
İslam mənbələrində ölüm ilə Qiyamət arasındakı mərhələ bərzəx adlandırılır.
Ruhun 40 gün evdə qalması barədə universal və səhih dini hökm göstərilmədiyi üçün bu fikri daha çox xalq inancı və yas ənənəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
“40-cı gün qəbir açılır” kimi fikirlər necə?
Bu cür fikirlər də xalq arasında müxtəlif formada danışılır.
Bəzi insanlar 40-cı gün insanın ruhunun başqa mərhələyə keçdiyini, bəziləri isə qəbirdə müəyyən dəyişiklik baş verdiyini düşünür.
Lakin konkret olaraq “40-cı gün qəbirdə belə bir hadisə mütləq baş verir” deyən səhih dini mənbə göstərilmədən bunu dini fakt kimi yazmaq düzgün deyil.
Qəbir həyatı ilə bağlı məlumatlar əsasən Qurandakı bərzəx anlayışı və səhih hədislərdəki qəbir sorğusu, nemət və əzab haqqında rəvayətlər çərçivəsində izah edilir.
Ölünün arxasınca ağlamaq olarmı?
Yas insan üçün təbii hissdir.
Peyğəmbərin ailə üzvlərinin və səhabələrin vəfat edənlər üçün ağlaması ilə bağlı rəvayətlər mövcuddur.
Məsələn, Səhih Buxaridə Peyğəmbərin Cəfər və digər mərhumlarla bağlı hadisələrdə ağlama və kədər məsələsinə dair rəvayətlər var.
Burada əsas məsələ yasın insanı ümidsizliyə və özünə zərər verməyə aparmamasıdır.
Mərhumun arxasınca dua etmək, onu yaxşı xatirələrlə yad etmək və xeyir iş görmək yasın daha sağlam ifadələrindən biri ola bilər.
Ölümün ilk günləri niyə daha ağır olur?
Psixoloji baxımdan da ilk günlər insan üçün ən çətin dövrlərdən biridir.
Ailə üzvləri mərhumun yoxluğunu qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər.
3-cü və 7-ci günlərdə insanların bir araya gəlməsi də müəyyən mənada ailənin tək qalmamasına kömək edir.
40-cı gün isə bəzi ailələrdə yasın başqa mərhələsi kimi qəbul edilir.
Bu səbəbdən 3, 7 və 40 mərasimlərinin yalnız dini deyil, sosial və psixoloji funksiyası da ola bilər.
Qəbirdə nələrin baş verdiyini tam bilmək mümkündürmü?
Xeyr.
Bu məsələdə ən doğru cavab budur:
İslam mənbələrinin bildirdiyi qədərini bilirik, qalan hissə isə qeybi məsələdir.
Quranda bərzəx haqqında məlumat var.
Səhih hədislərdə qəbirdə sorğu-sualdan, qəbir neməti və əzabından danışılır.
Lakin qəbir aləminin bütün detalları insanlara açıqlanmayıb.
Ona görə də dini mövzuda sensasiya yaratmaq üçün mənbədə olmayan detalları əlavə etmək düzgün deyil.
Nəticə: 3, 7 və 40-cı günlərin əsl mənası nədir?
İnsan öldükdən sonra İslam inancına görə onun dünya həyatı başa çatır və bərzəx mərhələsi başlayır. Qiyamətə qədər davam edən bu mərhələ haqqında Quranda və hədislərdə müəyyən məlumatlar verilir.
Qəbirdə sorğu-sual, qəbir neməti və əzabı barədə səhih hədislər mövcuddur.
Lakin 3-cü, 7-ci və 40-cı günlərdə qəbirdə xüsusi və məcburi şəkildə müəyyən hadisələrin baş verdiyini göstərən səhih dini hökm yoxdur.
Azərbaycanda keçirilən “üç”, “yeddi”, cümə axşamları və “qırx” mərasimləri daha çox dini-mədəni və yas ənənəsi kimi formalaşıb.
Bu mərasimlərin ən gözəl tərəfi isə mərhumun adına edilən xeyir işlər, dua və sədəqə ola bilər.
Peyğəmbərdən nəql olunan səhih hədisdə insan öldükdən sonra onun əməllərinin dayandığı, lakin sədəqeyi-cariyə, faydalı elm və onun üçün dua edən saleh övladın istisna olduğu bildirilir.
Başqa bir səhih rəvayətdə isə mərhumun adına sədəqə verməyin ona fayda verə biləcəyi bildirilir.
Buna görə mərhumun “üçünü”, “yeddiliyini” və “qırxını” keçirərkən ən mühüm sual “süfrədə nə olacaq?” deyil, “mərhum üçün hansı xeyir işi görə bilərik?” olmalıdır.
Çünki insanın dünyadakı həyatı sona çatsa da, onun yaxşı əməllərinin izi başqalarının həyatında uzun müddət davam edə bilər.
Veten.az olaraq dini mövzularda xalq arasında yayılan inanclarla Qurani-Kərim və səhih hədislərdə olan məlumatları ayıraraq təqdim etməyə çalışırıq.
