Xocalı şəhəri: Qədim tarixi, 1992-ci il faciəsi, işğal illəri və azadlıqdan sonrakı yeni dövr
Xocalı Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən, qədim tarixi, mühüm coğrafi mövqeyi və zəngin arxeoloji irsi ilə seçilən yaşayış məntəqələrindən biridir.
Xocalının adı Azərbaycan tarixində xüsusilə 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş faciə ilə bağlı olaraq ağır və ağrılı xatirə daşıyır. Həmin gecə şəhər Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçib və çoxsaylı Azərbaycan mülki şəxsi öldürülüb, yaralanıb və əsir götürülüb.
Lakin Xocalının tarixi yalnız 1992-ci il faciəsindən ibarət deyil. Şəhərin yerləşdiyi ərazi qədim yaşayış mədəniyyətinin izlərini daşıyır. Xocalı kurqanları, müxtəlif tarixi abidələr və Əsgəran qalası bölgənin çoxəsrlik tarixinin mühüm nümunələrindəndir.
2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Xocalı şəhəri Azərbaycanın tam nəzarətinə keçib. 20 sentyabr isə rəsmi olaraq Xocalı Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirilib. 2024-cü il mayın 28-dən etibarən Xocalının keçmiş sakinlərinin şəhərə qayıdışı başlayıb.
Bu gün Xocalıda yeni yaşayış məhəllələri salınır, infrastruktur qurulur, keçmiş sakinlər doğma yurdlarına qayıdır və şəhərin tarixi-mədəni irsinin bərpası istiqamətində işlər görülür.
Xocalının coğrafi mövqeyi
Xocalı Qarabağ silsiləsində, Ağdam və Xankəndi şəhərləri arasında yerləşən əsasən dağlıq ərazidir.
Şəhərin və rayonun coğrafi mövqeyi onun tarix boyu strateji əhəmiyyət daşımasına səbəb olub.
Xocalı ərazisi Qarabağın dağlıq hissəsində mühüm yolların üzərində yerləşdiyindən bölgədə baş verən hərbi-siyasi proseslərdə də xüsusi rol oynayıb.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında Xocalı rayonunun həm təbii, həm də tarixi-mədəni baxımdan zəngin ərazi olduğu qeyd edilir.
Xocalının qədim tarixi
Xocalının tarixini yalnız müasir dövrlə əlaqələndirmək düzgün olmaz.
Şəhərin yerləşdiyi ərazidə aparılmış arxeoloji araşdırmalar burada çox qədim yaşayış mədəniyyətinin mövcud olduğunu göstərir.
Xocalı şəhərində yerləşən Xocalı kurqanları Son Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid edilir.
Bu kurqanlar regionun qədim əhalisinin həyat tərzi, dəfn adətləri və maddi mədəniyyəti haqqında mühüm məlumatlar verən arxeoloji abidələr hesab olunur.
Xocalı ərazisində həmçinin müxtəlif dövrlərə aid memarlıq və dini abidələr mövcuddur.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında:
- Son Tunc – İlk Dəmir dövrünə aid Xocalı kurqanları;
- XIV əsrə aid Hacı Əli günbəzi;
- XVIII əsrdə inşa edilmiş Əsgəran qalası;
- müxtəlif dövrlərə aid alban-xristian abidələri
Xocalının əsas tarixi-mədəni irs nümunələri sırasında göstərilir.
Bu faktlar Xocalı ərazisinin qədim və çoxqatlı tarixə malik olduğunu göstərir.
Xocalı kurqanları
Xocalının ən mühüm arxeoloji abidələrindən biri Xocalı kurqanlarıdır.
Kurqanlar qədim insanların dəfn mərasimləri haqqında məlumat verən arxeoloji obyektlərdir.
Xocalı kurqanlarının Son Tunc və İlk Dəmir dövrünə aid olması bölgədə minilliklər əvvəl formalaşmış yaşayış və mədəniyyət ənənələrinin mövcudluğunu göstərir.
Bu baxımdan Xocalı yalnız XX və XXI əsrlərin siyasi hadisələri ilə deyil, Azərbaycanın qədim tarixinin mühüm arxeoloji irsi ilə də bağlıdır.
Əsgəran qalası
Xocalı rayonunun ən tanınmış tarixi abidələrindən biri Əsgəran qalasıdır.
Qala XVIII əsrdə Qarabağ xanlığı dövründə inşa edilmiş mühüm müdafiə tikililərindən biri hesab olunur.
Əsgəran qalası Qarabağın dağlıq hissəsində mühüm strateji mövqedə yerləşirdi.
Qalanın əsas funksiyası regionda mühüm keçid yollarına nəzarət etmək və müdafiə xətti yaratmaq idi.
Bu gün Əsgəran qalası Xocalı rayonunun mühüm tarixi-memarlıq abidələrindən biri kimi qorunur və bərpa konsepsiyası çərçivəsində diqqət mərkəzindədir. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında 2025-ci ildə Əsgəran qala-kompleksinin konsepsiyası ilə bağlı işlərin aparıldığı qeyd olunur.
Xocalı XX əsrdə
XX əsrin ikinci yarısında Xocalı yaşayış məntəqəsi kimi inkişaf etməyə başladı.
Sovet dövründə şəhərdə yaşayış binaları, məktəblər, ictimai və sosial obyektlər yaradıldı.
1980-ci illərin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin kəskinləşməsi ilə Xocalının strateji əhəmiyyəti daha da artdı.
Xocalının coğrafi mövqeyi və hava limanının olması şəhərin hərbi baxımdan əhəmiyyətini artıran amillərdən idi.
1991-1992-ci illərdə Qarabağda silahlı qarşıdurmaların genişlənməsi Xocalı ətrafında vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı.
Şəhər mühasirə şəraitinə düşdü və ərzaq, elektrik, istilik və digər həyati təminatla bağlı ciddi problemlər yaşandı.
1992-ci il Xocalı faciəsinə aparan hadisələr
1992-ci ilin əvvəllərində Qarabağdakı hərbi qarşıdurma daha da şiddətləndi.
Xocalı faktiki olaraq mühasirə şəraitində qalmışdı.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhərə hücum edildi.
Human Rights Watch-un 1992-ci il üzrə hesabatında Xocalının həmin gecə Ermənistan qüvvələri tərəfindən ələ keçirildiyi, şəhərdən Ağdam istiqamətində qaçan böyük bir mülki əhali qrupunun Ermənistan hərbi postu ilə qarşılaşdığı və atəşə tutulduğu qeyd olunur. Təşkilat həmin vaxt ən azı 161 mülki şəxsin öldürüldüyünü sənədləşdirmiş, Azərbaycan rəsmilərinin isə ölənlərin sayını təxminən 800 olaraq qiymətləndirdiyini yazmışdı.
Bu rəqəm məsələnin nə qədər ağır və mürəkkəb olduğunu göstərir.
Xocalı faciəsi – 25-dən 26 fevrala keçən gecə
Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda Azərbaycan mülki əhalisinə qarşı soyqırımı törədilib.
Azərbaycan Prezidentinin müxtəlif illərdə qəbul etdiyi sərəncamlarda faciənin nəticələri belə göstərilir:
613 nəfər öldürülüb;
onlardan:
- 106 nəfər qadın;
- 63 nəfər uşaq;
- 70 nəfər yaşlı insan olub.
Rəsmi məlumatlara görə, 487 dinc sakin ağır yaralanıb, 1275 nəfər girov götürülüb.
Bu rəqəmlər Azərbaycan dövlətinin Xocalı faciəsi ilə bağlı qəbul etdiyi rəsmi sənədlərdə istifadə etdiyi statistikadır.
Eyni zamanda, hadisələri araşdıran beynəlxalq hüquq-müdafiə təşkilatlarının hesabatlarında müxtəlif rəqəmlər göstərilir.
Məsələn, Human Rights Watch/Helsinki Watch 1993-cü il hesabatında ən azı 161 mülki şəxsin öldürüldüyünü, Azərbaycan rəsmilərinin isə daha yüksək – təxminən 800 nəfərlik – itki rəqəmi verdiyini qeyd edib.
Bu səbəbdən Xocalı ilə bağlı rəqəmləri təqdim edərkən “Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə 613 nəfər” ifadəsinin işlədilməsi jurnalist baxımından daha dəqiq yanaşmadır.
Memorialın Xocalı araşdırması
Xocalı hadisələri ilə bağlı mühüm müstəqil mənbələrdən biri Rusiyanın hüquq müdafiə təşkilatı **“Memorial”**ın 1992-ci ildə apardığı araşdırmadır.
Memorialın nümayəndələri 1992-ci ilin mart-aprel aylarında bölgəyə gedərək hadisələrin şahidlərini, zərərçəkənləri, xəstəxanalarda olan yaralıları, əsirləri, yerli rəsmi şəxsləri və müxtəlif tərəflərin nümayəndələrini dinləyiblər.
Təşkilatın hesabatında Xocalının 25-dən 26 fevrala keçən gecə silahlı erməni qüvvələri tərəfindən ələ keçirilməsi ilə bağlı geniş araşdırmanın aparıldığı göstərilir. Hesabatın hazırlanmasında hadisə şahidlərinin ifadələri, rəsmi materiallar, həkimlərin məlumatları və əraziyə baxışın nəticələrindən istifadə edildiyi qeyd olunur.
Bu sənəd Xocalı hadisələrinin araşdırılması baxımından mühüm ilkin mənbələrdən biridir.
Xocalı faciəsi niyə Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur?
Xocalı faciəsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında yalnız hərbi hadisə kimi deyil, mülki əhalinin kütləvi şəkildə öldürülməsi ilə bağlı faciə kimi yaşayır.
Şəhərdən çıxmağa çalışan insanlar arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlı şəxslər də olub.
Hadisələr zamanı mülki əhalinin öldürülməsi, yaralanması və əsir götürülməsi ilə bağlı müxtəlif beynəlxalq və hüquq-müdafiə mənbələrində sənədləşdirilmiş məlumatlar mövcuddur.
Azərbaycan dövləti Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi qiymətləndirir və bu faciənin beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində uzun illərdir siyasi-diplomatik fəaliyyət həyata keçirir.
Xocalının işğalı
Xocalı şəhəri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.
Beləliklə, şəhərin işğal dövrü başladı.
Xocalının işğalı ilə yanaşı şəhərin əhalisi də doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu.
Xocalılılar Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında məskunlaşaraq uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşadılar.
Şəhərin özü isə 30 ildən artıq müddətdə Azərbaycan nəzarətindən kənarda qaldı.
İşğal illərində Xocalı
Xocalının işğalı yalnız ərazi itkisi demək deyildi.
Şəhərin yaşayış infrastrukturu, evləri və tarixi-mədəni irsi də ciddi zərər gördü.
Azərbaycanın rəsmi mənbələrində işğal dövründə şəhərin dağıdıldığı və Xocalının tarixi-mədəni irsinə zərər vurulduğu qeyd olunur.
Şəhərin qədim tarixini əks etdirən arxeoloji və memarlıq abidələrinin qorunması məsələsi də işğal dövründə ciddi problemlərlə üzləşdi.
Xocalı kurqanları, Əsgəran qalası və digər tarixi obyektlər şəhərin gələcəkdə bərpası və mədəni irsin qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Xocalı 2020-ci il Vətən müharibəsində
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın Qarabağdakı hərbi-siyasi vəziyyətini köklü şəkildə dəyişdi.
44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan bir sıra şəhər və kəndləri azad etdi.
Xocalı rayonunun bəzi kəndləri və əraziləri də həmin müharibənin gedişində Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdi.
Lakin Xocalı şəhərinin özü 2020-ci ildə azad edilmədi.
Bu məqam xüsusilə vacibdir.
Xocalı şəhərinin Azərbaycanın tam nəzarətinə keçməsi 2023-cü ilin sentyabrında baş verdi.
2023-cü il – Xocalının azad edilməsinə aparan yol
2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağda yeni hərbi-siyasi proses başladı.
Azərbaycan Ordusu lokal xarakterli antiterror tədbirləri həyata keçirdi.
Bu tədbirlər 20 sentyabrda başa çatdı.
Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə, əməliyyat nəticəsində Qarabağda Azərbaycanın dövlət suverenliyi tam bərpa edildi.
Xocalı şəhəri də həmin proses nəticəsində Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.
20 sentyabr 2023 – Xocalının azad edilməsi
20 sentyabr 2023-cü il Xocalının müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, 19-20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı şəhəri işğaldan azad edildi və Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa olundu.
Beləliklə, 1992-ci ildə başlayan işğal dövrü 2023-cü ildə başa çatdı.
Bu baxımdan Xocalının tarixində iki mühüm tarix xüsusilə seçilir:
26 fevral 1992 – Xocalı faciəsi və şəhərin işğalı.
20 sentyabr 2023 – Xocalının Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi.
Xocalıda Azərbaycan bayrağı
Xocalının azad edilməsindən bir müddət sonra şəhərdə mühüm tarixi hadisə baş verdi.
15 oktyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Xocalı şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı.
Bu, şəhərin 1992-ci ildən sonrakı tarixində mühüm simvolik hadisələrdən biri oldu.
Xocalıda Azərbaycan bayrağının qaldırılması şəhərin yeni mərhələsinin başlanmasının simvoluna çevrildi.
Xocalı Şəhəri Günü
Xocalının azad edilməsinin tarixi sonradan rəsmi olaraq şəhər günü kimi təsbit edildi.
Azərbaycan Prezidentinin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə 20 sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirildi.
Beləliklə, hər il 20 sentyabr Xocalının yeni tarixində xüsusi gün kimi qeyd edilir.
Bu tarix 2023-cü ildə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi günlə də üst-üstə düşür.
2024-cü ildə 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsi də bu tarixin Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından əhəmiyyətini artırıb.
Xocalıya Böyük Qayıdış
Xocalının azad edilməsindən sonra şəhərdə ən mühüm proseslərdən biri Böyük Qayıdış oldu.
Uzun illər doğma torpaqlarından ayrı yaşayan Xocalı sakinlərinin şəhərə qayıtması üçün yeni yaşayış infrastrukturu yaradılmağa başlandı.
28 may 2024-cü ildən etibarən Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başladı.
Bu, Xocalı tarixində yeni mərhələ idi.
1992-ci ildə doğma şəhərini tərk etməyə məcbur olan ailələrin bir hissəsi 32 ildən sonra öz yurdlarına qayıtmağa başladı.
Xocalıda yeni yaşayış infrastrukturu
Şəhərdə yeni yaşayış binaları, yollar, elektrik, qaz, su və rabitə infrastrukturu yaradılır.
Məqsəd Xocalını yalnız keçmiş sakinlərin yerləşdirildiyi yaşayış məntəqəsinə deyil, müasir şəhər standartlarına uyğun yaşayış və iqtisadi mərkəzə çevirməkdir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında Xocalıda yaşayış komplekslərinin, sosial obyektlərin və şəhər infrastrukturunun bərpası istiqamətində genişmiqyaslı layihələrin həyata keçirildiyi bildirilir.
Bu proses Xocalının yeni şəhərsalma konsepsiyası əsasında yenidən qurulmasını nəzərdə tutur.
Xocalı rayonunun kəndlərinə qayıdış
Böyük Qayıdış yalnız Xocalı şəhəri ilə məhdudlaşmır.
Rayonun kəndlərində də yaşayışın bərpası istiqamətində işlər görülür.
2025-ci ildə Xocalının Xanyurdu kəndində keçmiş sakinlərin qayıdışı həyata keçirilib.
Rəsmi məlumata görə, 2025-ci ilin iyulunda kəndə 33 ailə – ümumilikdə 122 nəfər qayıdıb.
Kənddə fərdi evlər bərpa edilir, elektrik, qaz, su və rabitə infrastrukturu yenilənir, yollar və sosial obyektlər yaradılır.
2025-ci ilin sentyabrında isə Badara, Daşbulaq, Seyidbəyli və Şuşakənd kəndlərinin sakinlərinin doğma torpaqlarına qayıdışı ilə bağlı məlumatlar yayıldı.
Bu proses Xocalı rayonunda həyatın tədricən yenidən qurulduğunu göstərir.
Xocalıda iqtisadi fəaliyyət bərpa olunur
Xocalının gələcəyi yalnız yaşayış məntəqəsi kimi inkişafla məhdudlaşmır.
Rayonda kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, sənaye və xidmət sahələrinin inkişafı üçün layihələr həyata keçirilir.
2025-ci ildə Xocalının Xanabad kəndində heyvandarlıq kompleksinin fəaliyyətə başlaması, Xocalı kərpic zavodunun açılması kimi layihələr rayonun iqtisadi potensialının bərpasına yönələn addımlar sırasında yer alıb.
Bu layihələrin əsas məqsədlərindən biri ərazidə yeni iş yerlərinin yaradılması və geri qayıdan insanların məşğulluğunun təmin edilməsidir.
Xocalı Soyqırımı Memorialı
Xocalının yeni dövründə ən mühüm layihələrdən biri də Xocalı Soyqırımı Memorialının yaradılmasıdır.
Memorialın məqsədi 1992-ci il faciəsinin qurbanlarının xatirəsini əbədiləşdirmək və Xocalı hadisələri ilə bağlı tarixi yaddaşı gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, 26 fevral 2026-cı ildə Xocalı Soyqırımı Memorialının açılışı keçirilib.
Bu hadisə Xocalının yaddaş məkanına çevrilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Memorial şəhərin yeni həyatının fonunda 1992-ci ilin faciəsinin unudulmamasını təmin edən əsas məkanlardan biri olacaq.
Xocalının tarixi irsi yenidən diqqətdə
Xocalının bərpası yalnız yeni binaların tikilməsi ilə ölçülmür.
Şəhərin və rayonun qədim tarixini əks etdirən arxeoloji və memarlıq irsin qorunması da mühüm istiqamətlərdəndir.
Xocalı kurqanları, Əsgəran qalası, Hacı Əli günbəzi və digər tarixi obyektlər gələcəkdə bölgənin mədəni-turizm potensialının əsas elementlərindən birinə çevrilə bilər.
Bu baxımdan Xocalının bərpası həm şəhərsalma, həm tarix, həm də mədəni irsin qorunması prosesidir.
Xocalı bu gün
Bu gün Xocalı 1992-ci ildəki Xocalı deyil.
Şəhərin qarşısında yeni inkişaf mərhələsi dayanır.
Burada:
- yaşayış binaları inşa edilir;
- keçmiş sakinlərin qayıdışı həyata keçirilir;
- yollar və kommunikasiyalar yenilənir;
- sosial obyektlər yaradılır;
- kəndlərdə yaşayış bərpa edilir;
- iqtisadi müəssisələr fəaliyyətə başlayır;
- tarixi abidələrin qorunması istiqamətində işlər aparılır;
- Xocalı faciəsinin yaddaşını yaşadan memorial yaradılıb.
Bütün bunlar Xocalının tədricən yenidən yaşayış məkanına çevrildiyini göstərir.
Xocalının tarixində əsas tarixlər
Xocalının müasir tarixini bir neçə əsas tarixlə ümumiləşdirmək mümkündür:
Son Tunc – İlk Dəmir dövrü – Xocalı kurqanlarının aid olduğu qədim tarix mərhələsi.
XVIII əsr – Əsgəran qalasının inşa edilməsi.
25-26 fevral 1992 – Xocalının işğalı və kütləvi qətllərlə müşayiət olunan faciə.
19-20 sentyabr 2023 – Azərbaycan Ordusunun lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalının Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi.
15 oktyabr 2023 – Xocalıda Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması.
28 may 2024 – keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışının başlanması.
20 sentyabr – Xocalı Şəhəri Günü.
26 fevral 2026 – Xocalı Soyqırımı Memorialının açılışı.
Xocalının tarixində iki fərqli yaddaş
Xocalı şəhərinin tarixində iki tarix bir-birinə qarşı qoyulmadan, öz tarixi məzmunu ilə xatırlanmalıdır.
26 fevral Azərbaycan xalqının yaddaşında Xocalı faciəsinin, itirilmiş insanların və yaşanan ağır ağrıların günü kimi qalır.
20 sentyabr isə Xocalının Azərbaycanın dövlət nəzarətinə qayıtdığı və şəhərin yeni mərhələsinin başladığı tarixdir.
Bu iki tarix Xocalının keçmişi ilə bu günü arasında mühüm tarixi xətt yaradır.
Birincisi faciəni və itkini, ikincisi isə qayıdışı və yenidən quruculuğu simvolizə edir.
Nəticə
Xocalının tarixi minilliklər əvvələ gedib çıxır.
Xocalı kurqanları bu ərazidə qədim yaşayış və mədəniyyətin izlərini qoruyur. Əsgəran qalası və digər tarixi abidələr isə Qarabağın sonrakı əsrlərdəki siyasi və memarlıq tarixindən xəbər verir.
XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişlənməsi Xocalını ağır hərbi-siyasi qarşıdurmanın mərkəzlərindən birinə çevirdi.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verən kütləvi qətllər Azərbaycan xalqının yaddaşında ən ağır faciələrdən biri kimi qaldı.
Azərbaycan dövlətinin rəsmi məlumatlarına görə, həmin hadisələr zamanı 613 nəfər, o cümlədən 106 qadın, 63 uşaq və 70 yaşlı şəxs öldürülüb. Human Rights Watch kimi beynəlxalq hüquq-müdafiə təşkilatları da həmin gecə mülki şəxslərin öldürülməsini sənədləşdirib, lakin ölənlərin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər təqdim edib.
Xocalının işğalı 30 ildən artıq davam etdi.
19-20 sentyabr 2023-cü ildə keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə şəhər Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.
Bununla Xocalının müasir tarixində yeni mərhələ başladı.
2024-cü ildə keçmiş sakinlərin Xocalıya qayıdışının başlanması, 2025-ci ildə rayon kəndlərinə köçlərin genişlənməsi və 2026-cı ildə Xocalı Soyqırımı Memorialının açılması şəhərin həm yaşayış, həm də yaddaş məkanı kimi yenidən formalaşdığını göstərir.
Xocalı bu gün bir tərəfdən ağır tarixi faciənin yaddaşını yaşadan, digər tərəfdən isə yenidən həyat quran şəhərdir.
Şəhərin gələcəyi onun qədim tarixinin, faciəli yaddaşının və yeni quruculuq mərhələsinin birlikdə qorunmasından keçir.
Xocalının tarixini gələcək nəsillərə çatdırmaq isə yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də müharibənin insan həyatına vurduğu ağır nəticələri unutmamaq deməkdir.
Xocalı yaşayır, Xocalı yenidən qurulur və Xocalının tarixi gələcək nəsillərə çatdırılır.
