Şuşa şəhəri: Tarixi, işğal illəri, Zəfər günü və bu gün yenidən qurulan qədim şəhər
Şuşa Azərbaycanın tarixində xüsusi yeri olan, Qarabağın mədəni simvollarından birinə çevrilmiş qədim şəhərlərdən biridir. Dağlıq relyefi, qala divarları, memarlıq abidələri, musiqi və ədəbiyyat ənənələri ilə seçilən Şuşa əsrlər boyu Azərbaycanın siyasi, ictimai və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb.
Şəhərin müasir tarixində isə iki tarix xüsusi əhəmiyyət daşıyır: 8 may 1992-ci il – Şuşanın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi və 8 noyabr 2020-ci il – 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı şəhərin Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilməsi.
Bu gün Şuşa yalnız azad edilmiş şəhər kimi deyil, həm də bərpa olunan, sakinlərinin geri qayıtdığı, Azərbaycanın mədəniyyət və turizm mərkəzinə çevrilən şəhər kimi yeni mərhələsini yaşayır.
Şuşanın yaranması və qədim tarixi
Şuşanın şəhər kimi formalaşması XVIII əsrin ortalarına təsadüf edir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, şəhərin təməli 1752-ci ildə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulub. UNESCO-nun Dünya İrsi Mərkəzinin Azərbaycan tərəfindən təqdim edilmiş Şuşa tarixi-memarlıq qoruğu ilə bağlı sənədində isə şəhərin yaranması XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının formalaşması ilə əlaqələndirilir və Pənahəli xanın dağlıq ərazidə Şuşanı qala-şəhər kimi saldığı qeyd olunur.
Şəhər ilk dövrlərdə Pənahabad adı ilə də tanınıb. Sonrakı dövrlərdə qala və şəhər üçün Şuşa adı daha geniş yayılıb. Azərbaycan Prezidentinin 2023-cü ildə Şuşa qalası ilə bağlı yaydığı məlumatda da şəhərin ilkin dövrdə Pənahabad adlandırıldığı, daha sonra isə Şuşa adının işlədildiyi qeyd olunur.
Şuşanın yerləşdiyi ərazi hərbi baxımdan olduqca əlverişli idi. Şəhər dəniz səviyyəsindən təxminən 1300–1600 metr yüksəklikdə, üç tərəfdən sıldırım qayalarla əhatələnən ərazidə yerləşir. Bu coğrafi xüsusiyyət Şuşanı təbii müdafiə imkanları yüksək olan qala-şəhərə çevirib.
Şuşa qalası
Şuşanın tarixində qala xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Şuşa qalasının əsas məqsədi şəhəri və Qarabağ xanlığının siyasi mərkəzini xarici hücumlardan qorumaq idi. Tarixi məlumatlara əsasən, qalanın Gəncə, İrəvan və Ağoğlan olmaqla üç əsas qapısı olub.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında bu qapıların XIX əsrdə hazırlanmış Şuşa şəhərinin baş planlarında da göstərildiyi bildirilir. Şəhər azad edildikdən sonra qala divarlarının və tarixi elementlərin bərpasına başlanılıb.
Şuşa qalası bu gün şəhərin ən mühüm tarixi simvollarından biridir.
Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi kimi
Şuşanın əhəmiyyəti yalnız onun strateji mövqeyi ilə məhdudlaşmır.
Şəhər Azərbaycan musiqisi, muğamı, poeziyası və ədəbiyyatı tarixində xüsusi yer tutur. Şuşa Azərbaycanın çoxsaylı tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin yetişdiyi şəhər kimi tanınır.
UNESCO-nun Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan olunması ilə bağlı məlumatında şəhər “Azərbaycan musiqisinin məbədi” və Cənubi Qafqazın musiqi konservatoriyası kimi təqdim olunur. UNESCO həmçinin Şuşanın Üzeyir Hacıbəyli, Molla Pənah Vaqif və Xurşidbanu Natəvan kimi Azərbaycan mədəniyyətinin tanınmış simaları ilə bağlılığını qeyd edir.
Şuşanın mədəni həyatında muğamın xüsusi yeri var. Şəhərin musiqi mühiti Azərbaycan muğamının inkişafında mühüm rol oynayıb.
Şuşa həmçinin Azərbaycan aşıq sənəti, poeziya və klassik musiqi ənənələri ilə sıx bağlıdır.
Şuşa və Vaqif, Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli
Şuşa Azərbaycanın bir sıra böyük şəxsiyyətlərinin adı ilə bağlıdır.
Molla Pənah Vaqif – XVIII əsr Azərbaycan poeziyasının böyük nümayəndələrindən biri – Şuşanın mədəni tarixində mühüm yer tutur.
Xurşidbanu Natəvan – Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Qarabağ xanlarının nəslinin tanınmış simalarından biri kimi Şuşanın tarixində xüsusi iz qoyub.
Üzeyir Hacıbəyli isə Azərbaycan professional musiqisinin banisi, Şərqdə ilk operanın müəllifi kimi Şuşanın yetirdiyi ən böyük sənətkarlardan biridir.
Bu səbəbdən Şuşa haqqında danışarkən şəhəri yalnız coğrafi məkan kimi deyil, Azərbaycanın mədəni yaddaşının mühüm hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
XIX əsrdə Şuşa
XIX əsrdə Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda mövqeyinin güclənməsi ilə Qarabağ xanlığının siyasi statusu dəyişdi.
Şuşa isə bölgənin mühüm şəhərlərindən biri olaraq inkişafını davam etdirdi.
Şəhərdə yaşayış məhəllələri, dini və ictimai binalar, ticarət obyektləri və müxtəlif memarlıq nümunələri formalaşdı.
Şuşanın özünəməxsus şəhərsalma quruluşu onun dağlıq coğrafiyası ilə sıx bağlı idi.
Bu dövrdə şəhər həm Qarabağın siyasi həyatında, həm də regionun ticarət və mədəni münasibətlərində mühüm mərkəzlərdən biri idi.
XX əsrin əvvəlləri
XX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqaz üçün siyasi və hərbi baxımdan mürəkkəb dövr oldu.
1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Şuşa Qarabağdakı siyasi proseslərin mərkəzlərindən biri olaraq qalırdı.
1920-ci ildə şəhərdə ağır qarşıdurmalar və dağıntılar baş verdi. Şuşanın həmin dövrdə yaşadığı hadisələr şəhərin tarixi-memarlıq simasına ciddi zərbə vurdu.
Sonrakı sovet hakimiyyəti illərində Şuşa Azərbaycanın tərkibində inkişafını davam etdirdi.
Sovet dövründə Şuşa
Sovet dövründə Şuşa Azərbaycan SSR-in tərkibində olan mühüm tarixi-mədəni şəhər statusunu qoruyurdu.
Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci ildə Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi ilə bağlı sərəncamında qeyd olunur ki, 1977-ci ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Şuşanın tarixi hissəsinin tarix-memarlıq qoruğu elan edilməsi haqqında qərar qəbul edilmişdi.
Bu qərar şəhərdəki tarixi abidələrin qorunması və görkəmli mədəniyyət xadimlərinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, XX əsrin ikinci yarısında Şuşanın tarixi-mədəni irsinin qorunması dövlət siyasətinin istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi.
Şuşanın 1992-ci ildə işğalı
1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi silahlı qarşıdurmaya çevrildi.
8 may 1992-ci ildə Şuşa şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.
Bu hadisə ilə Şuşanın Azərbaycan tarixində ən ağır dövrlərindən biri başladı.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sənədlərində də 1992-ci ilin mayında Şuşa və Laçın rayonunun işğal edilməsi ilə bağlı məlumatlar yer alır. 1992-ci il mayın 9-da Azərbaycanın BMT yanında Daimi Nümayəndəsi Şuşadakı hadisələrlə bağlı Təhlükəsizlik Şurasının sədrinə məktub göndərmişdi.
BMT sənədlərində sonrakı illərdə də Şuşanın 1992-ci ilin mayında işğal edildiyi qeyd olunub.
İşğalın nəticələri
Şuşanın işğalı şəhərin əhalisinin məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi ilə nəticələndi.
BMT sənədlərindən birində 8 may 1992-ci ildə Şuşa şəhərinin və rayonun 30 kəndinin Ermənistan qüvvələri tərəfindən ələ keçirildiyi, nəticədə 24 mindən çox sakinin doğma yurdlarından məcburi şəkildə çıxarıldığı bildirilir. Sənəddə bu məlumatların məcburi köçkünlərin geri qayıtması məsələsi kontekstində təqdim edildiyi görünür.
Azərbaycanın rəsmi sənədlərində isə işğal dövründə Şuşanın tarixi-mədəni irsinə ciddi zərər vurulduğu, bir sıra abidələrin dağıdıldığı və ya baxımsız vəziyyətə salındığı bildirilir.
Bu məsələ ilə bağlı müxtəlif mənbələrdə rəqəmlər fərqlənə bildiyindən, konkret abidə və itkilərin sayını göstərərkən ayrıca sənəd üzrə yoxlama aparmaq daha doğrudur.
28 ildən artıq davam edən işğal
Şuşa 28 ildən artıq Azərbaycan nəzarətindən kənarda qaldı.
Bu müddət ərzində şəhərin keçmiş sakinləri öz doğma evlərinə qayıda bilmədi.
Şuşanın adı isə Azərbaycan cəmiyyətində yaddaş, mədəniyyət və doğma torpaq anlayışları ilə bağlı olaraq yaşamaqda davam etdi.
Şəhərin işğalı Azərbaycan üçün həm siyasi, həm humanitar, həm də mədəni itki idi.
2020-ci il – Şuşaya aparan yol
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Şuşanın tarixində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu.
Azərbaycan Ordusunun müxtəlif istiqamətlərdə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində cəbhədə vəziyyət dəyişdi.
Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində əldə olunan uğurlar Azərbaycanın Şuşaya doğru irəliləməsi üçün mühüm hərbi-strateji imkanlar yaratdı.
Şuşa uğrunda döyüşlər isə müharibənin ən mürəkkəb mərhələlərindən biri oldu.
Şuşa əməliyyatı
Şuşanın coğrafi mövqeyi şəhərin hərbi baxımdan alınmasını olduqca mürəkkəb edirdi.
Şəhər yüksək dağlıq ərazidə yerləşir və sıldırım qayalarla əhatələnir.
Azərbaycan Ordusunun Şuşa istiqamətində həyata keçirdiyi əməliyyatın ən çox diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri mürəkkəb relyef şəraitində aparılması idi.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Şuşa uğrunda döyüşlərdə Azərbaycan hərbçiləri dağlıq və meşəlik ərazidən keçərək şəhərə daxil olublar.
Bu əməliyyat Vətən müharibəsinin ən mühüm hərbi uğurlarından biri hesab olunur.
8 noyabr 2020 – Şuşanın azad edilməsi
8 noyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biri oldu.
Həmin gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xalqa müraciətində Şuşanın azad edildiyini elan etdi.
Prezidentin həmin günkü çıxışında Şuşanın 28 il yarım ərzində işğal altında olduğu və Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatı nəticəsində azad edildiyi bildirildi.
Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin hərbi-siyasi gedişində həlledici dönüş nöqtələrindən biri oldu.
Şəhərin strateji əhəmiyyəti və Azərbaycan Ordusunun Şuşanı nəzarətə götürməsi müharibənin sonrakı mərhələsinə ciddi təsir göstərdi.
Niyə Şuşanın azad edilməsi bu qədər əhəmiyyətli idi?
Şuşanın əhəmiyyəti üç əsas istiqamətdə qiymətləndirilə bilər:
Birincisi – hərbi-strateji əhəmiyyəti.
Şuşa Qarabağın yüksək dağlıq hissəsində yerləşən və ətraf ərazilərə nəzarət baxımından mühüm mövqeyə malik şəhərdir.
İkincisi – siyasi əhəmiyyəti.
Şuşanın azad edilməsi 44 günlük müharibənin son mərhələsində Azərbaycanın mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi.
Üçüncüsü – mədəni və mənəvi əhəmiyyəti.
Şuşa Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının və mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biri olduğuna görə şəhərin azad edilməsi Azərbaycan cəmiyyətində xüsusi emosional və tarixi əhəmiyyət daşıdı.
Şuşa azad edildikdən sonra
Şəhər azad edildikdən dərhal sonra burada genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlanıldı.
Azərbaycan Prezidentinin məlumatına görə, tarixi və mədəni abidələrin inventarlaşdırılması və bərpası ilə yanaşı, şəhərin infrastrukturu da yenidən qurulmağa başladı.
Şuşada yollar, elektrik infrastrukturu, su təchizatı, yaşayış binaları, məktəb və digər sosial obyektlərin yaradılması istiqamətində layihələr həyata keçirildi.
Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi
7 may 2021-ci ildə Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi.
Prezidentin sərəncamında Şuşanın tarixən Azərbaycanın tarixi-mədəni və ictimai-siyasi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri olduğu vurğulanır.
UNESCO da Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi ilə bağlı tədbiri öz siyasət monitorinq platformasında qeyd edib və şəhərin musiqi, memarlıq və şəhərsalma irsini xüsusi vurğulayıb.
2022 – Şuşa ili
Azərbaycan Prezidenti 2022-ci ili “Şuşa İli” elan etdi.
Bu qərar şəhərin 270 illik yubileyi ilə əlaqədar qəbul edilmişdi. Sərəncamda Şuşanın Azərbaycanın və bütövlükdə Cənubi Qafqazın mədəni və ictimai-siyasi həyatında xüsusi rol oynadığı qeyd olunurdu.
2022-ci il ərzində Şuşa ilə bağlı müxtəlif mədəni, elmi və beynəlxalq tədbirlər keçirildi.
Şuşa – Türk dünyasının və İslam dünyasının mədəni mərkəzlərindən biri
Şuşanın beynəlxalq mədəni əhəmiyyəti də son illərdə artıb.
Şəhər 2023-cü il üçün Türk Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı, 2024-cü il üçün isə İslam Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı elan edilmişdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında bu statuslar şəhərin beynəlxalq mədəni rolunun göstəriciləri kimi qeyd olunur.
Bu statuslar Şuşanın yalnız Azərbaycan üçün deyil, daha geniş regional və beynəlxalq mədəni mühit üçün təqdim edilməsinə imkan yaradıb.
Şuşa – 2026-cı ilin turizm paytaxtı
Şuşanın bugünkü statusu bununla da məhdudlaşmır.
Azərbaycan Prezidentinin 12 iyun 2025-ci il tarixli sərəncamına əsasən, Şuşa 2026-cı il üçün İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının turizm paytaxtı elan edilib.
Bu qərar Şuşanın turizm potensialının beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından mühüm addımlardan biridir.
Beləliklə, 2026-cı ildə Şuşa artıq yalnız müharibədən sonra bərpa olunan şəhər deyil, həm də beynəlxalq turizm və mədəniyyət tədbirlərinin keçirildiyi mərkəz kimi təqdim olunur.
Şuşaya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı
Şuşanın bərpasının ən mühüm mərhələlərindən biri şəhərin keçmiş sakinlərinin geri qayıtmasıdır.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, Şuşaya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 11 may 2024-cü ildə başlayıb.
Bu proses şəhərin yalnız fiziki olaraq bərpa edilməsini deyil, həyatın yenidən qurulmasını nəzərdə tutur.
Məktəb, yaşayış kompleksi, səhiyyə, dövlət xidmətləri və digər sosial obyektlərin yaradılması bu məqsədə xidmət edir.
Şuşada yaşayış infrastrukturu
2026-cı ilin iyununda Şuşada birinci yaşayış kompleksində görülən işlərlə bağlı açıqlanan məlumatlara görə, kompleksdə 23 bina və 450 mənzil inşa edilib.
Mənzillərin bir hissəsi keçmiş məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulub, digər mənzillərdə isə Şuşada dövlət qurumlarında çalışan şəxslər yaşayır.
Bu məlumat Şuşanın tədricən daimi yaşayış şəhərinə çevrildiyini göstərən faktlardan biridir.
Tarixi abidələrin bərpası
Şuşanın bərpasında ən mühüm istiqamətlərdən biri tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır.
Şuşa qalası, məscidlər, tarixi evlər, muzeylər və digər memarlıq nümunələrinin bərpası istiqamətində layihələr həyata keçirilir.
2026-cı ilin iyulunda Şuşada “Sadıqcanın evi” kimi tanınan tarix-memarlıq abidəsinin bərpadan sonra açılışı keçirilib. Rəsmi məlumata görə, işğal dövründə uzun müddət baxımsız qalan binada dam örtüyü, döşəmə, daş hörgü və mühəndis-kommunikasiya sistemləri ciddi zərər görmüşdü.
Bu tip layihələrin əsas məqsədi Şuşanın tarixi memarlıq görünüşünün qorunması və şəhərin mədəni irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.
Şuşanın kəndlərində də Böyük Qayıdış davam edir
Şuşa yalnız şəhər mərkəzindən ibarət deyil.
Şuşa rayonunun kəndlərində də bərpa və məskunlaşdırma prosesi həyata keçirilir.
2026-cı ilin iyulunda Kiçik Qaladərəsi kəndində aparılan işlərlə bağlı rəsmi məlumatda kənddə 66 fərdi evin olduğu, onların bir hissəsinin bərpa edildiyi və ilkin mərhələdə 15 ailənin – 51 nəfərin kəndə qayıtdığı bildirilib.
Bu, Böyük Qayıdışın yalnız şəhərlərlə məhdudlaşmadığını göstərir.
Şuşa bu gün
Bu gün Şuşa tamamilə yeni mərhələsini yaşayır.
Bir tərəfdən şəhərin tarixi simasının qorunması və bərpası, digər tərəfdən müasir şəhər infrastrukturu qurulur.
Şəhərdə artıq:
- yaşayış kompleksləri;
- məktəb;
- səhiyyə infrastrukturu;
- dövlət xidmətləri;
- rəqəmsal idarəetmə infrastrukturu;
- elektrik və su təchizatı;
- yollar;
- turizm obyektləri;
- mədəniyyət məkanları
yaradılıb və inkişaf etdirilir.
Şuşa həmçinin beynəlxalq mədəni tədbirlərin keçirildiyi məkanlardan birinə çevrilib.
Şuşanın gələcəyi
Şuşanın gələcəyi yalnız keçmişin bərpası ilə bağlı deyil.
Şəhərin qarşısında üç mühüm istiqamət dayanır:
Tarixi irsin qorunması.
Şuşanın əsrlər ərzində formalaşmış memarlıq simasının qorunması əsas prioritetlərdəndir.
Daimi yaşayışın bərpası.
Keçmiş sakinlərin və onların ailələrinin şəhərə qayıtması Böyük Qayıdış prosesinin əsas hissəsidir.
Turizm və mədəniyyət mərkəzinə çevrilmə.
Şuşanın 2026-cı il üçün İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının turizm paytaxtı seçilməsi bu istiqamətdə şəhərin beynəlxalq rolunun artırılması məqsədini gücləndirir.
Şuşa şəhərinin günü
Azərbaycan Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günləri təsis edilib.
Həmin sərəncama əsasən, 8 noyabr – Şuşa Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirilib.
Bu tarix təsadüfi deyil.
Çünki 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın işğaldan azad edilməsi elan edilmişdi.
Bu gün həm Şuşanın azad edilməsinin ildönümü, həm də şəhərin yeni tarixinin əsas simvolik tarixlərindən biridir.
Nəticə: Şuşa – keçmişdən gələcəyə
Şuşanın tarixini yalnız 1752-ci ildən 2020-ci ilə qədər olan hadisələrin xronologiyası kimi təqdim etmək doğru olmaz.
Şuşa Azərbaycanın dövlətçilik, mədəniyyət, ədəbiyyat və musiqi tarixinin mühüm səhifələrini özündə birləşdirən şəhərdir.
1752-ci ildə Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan qala-şəhər sonrakı əsrlərdə Qarabağın mühüm siyasi və mədəni mərkəzinə çevrildi.
1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğalı şəhərin tarixində ağır bir dövrün başlanğıcı oldu. 28 ildən artıq davam edən işğal nəticəsində şəhərin sakinləri doğma torpaqlarından ayrı düşdü.
8 noyabr 2020-ci il isə Şuşanın müasir tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyat nəticəsində Şuşa azad edildi və bununla şəhərin tarixində yeni mərhələ başladı.
Bu gün Şuşada artıq yalnız keçmişin izləri deyil, gələcəyin mənzərəsi də görünür: bərpa olunan tarixi abidələr, yeni yaşayış kompleksləri, məktəb və səhiyyə infrastrukturu, geri qayıdan sakinlər, keçirilən mədəni tədbirlər və inkişaf edən turizm.
2026-cı ilin turizm paytaxtı statusu da Şuşanın yeni mərhələsinin göstəricilərindən biridir.
Şuşa bu gün həm tarixi yaddaşın, həm mədəni irsin, həm də Böyük Qayıdışın simvoludur.
Şəhərin qarşısında duran əsas vəzifə isə onun tarixi ruhunu qoruyaraq müasir və yaşanılan şəhər kimi gələcəyə hazırlanmasıdır.
