Laçın şəhəri: Tarixi, işğal illəri, azadlığı və bu gün
Laçın Azərbaycanın cənub-qərbində, dağlıq ərazidə yerləşən və tarixən Qarabağın mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olmuş şəhərdir. Təbiəti, dağları, meşələri, mineral bulaqları, tarixi abidələri və strateji coğrafi mövqeyi ilə seçilən Laçın həm də Azərbaycan xalqının müasir tarixində ağır sınaqlardan keçmiş şəhərlərdən biridir.
Laçın şəhərinin tarixində 18 may 1992-ci il və 26 avqust 2022-ci il xüsusi yer tutur. Birinci tarix şəhərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi, ikinci tarix isə şəhərin Azərbaycan Ordusunun tam nəzarətinə keçməsi ilə bağlıdır. Laçın rayonunun böyük hissəsi isə 2020-ci il 1 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə qaytarılıb.
Bu gün Laçın artıq yalnız işğaldan azad edilmiş ərazi deyil. Şəhərdə yeni yaşayış məhəllələri salınır, keçmiş məcburi köçkünlər doğma yurdlarına qayıdır, tarixi-mədəni irs bərpa edilir və şəhər regionun mühüm turizm və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilir.
Laçının coğrafi mövqeyi
Laçın rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, əsasən dağlıq ərazidə yerləşir. Rayon şimaldan Kəlbəcər, şərqdən Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubdan Qubadlı rayonları, qərbdən isə Ermənistanla həmsərhəddir.
Laçının coğrafi mövqeyi ona tarix boyu mühüm strateji əhəmiyyət verib. Şəhər və rayon Qarabağla Ermənistan arasında yerləşən dağlıq ərazidə olduğundan bölgənin kommunikasiya və təhlükəsizlik baxımından mühüm məntəqələrindən biri hesab olunur.
Rayonun ərazisi zəngin təbii sərvətləri ilə də seçilir. Burada mineral bulaqlar, meşələr və müxtəlif faydalı qazıntı yataqları mövcuddur. Rəsmi məlumatlarda Laçın ərazisində dünyanın nadir ağac növlərindən biri hesab edilən qırmızı dəmirağac meşələrinin də olduğu qeyd edilir.
Laçın adının yaranması
Laçın şəhərinin qədim adı Abdallar olub.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, şəhər 1923-cü ilədək Abdallar adlandırılıb və 1930-cu ildə yaradılmış Laçın inzibati rayonunun mərkəzinə çevrilib. Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatında isə şəhərin 1924-cü ildən şəhər statusu aldığı və adının yaxınlıqdakı Laçın dağının adına uyğun olaraq dəyişdirildiyi bildirilir.
“Laçın” sözü Azərbaycan dilində qartal, şahin və məcazi mənada igidlik, cəsarət və ucalıq anlayışları ilə əlaqələndirilir.
Şəhərin adının dəyişdirilməsi onun yeni inzibati və şəhər statusunun formalaşması ilə bağlı tarixi prosesin bir hissəsi olub.
Laçın rayonunun inzibati mərkəzə çevrilməsi
1930-cu ildə Laçın rayonu yaradıldı və Laçın şəhəri rayonun inzibati mərkəzinə çevrildi.
Sovet dövründə şəhərdə müxtəlif sosial və iqtisadi obyektlər yaradıldı. Təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, ticarət və digər sahələr üzrə müəssisələr fəaliyyət göstərirdi.
İşğaldan əvvəl Laçın rayonunda bir şəhər, bir qəsəbə və 125 kənd mövcud idi. Rayonun iqtisadi və sosial həyatında çoxsaylı müəssisələr fəaliyyət göstərirdi. Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatına görə, işğala qədər rayonda 101 təhsil, 142 səhiyyə, 217 mədəniyyət müəssisəsi, 462 ticarət obyekti və digər sosial-iqtisadi obyektlər fəaliyyət göstərib.
Laçının tarixi və mədəni irsi
Laçın rayonu yalnız təbii gözəllikləri ilə deyil, zəngin tarixi-mədəni irsi ilə də seçilir.
Rayon ərazisində müxtəlif dövrlərə aid qala, məbəd, türbə, qəbiristanlıq, kurqan və digər tarixi abidələr mövcuddur.
Onların arasında IX əsrə aid Ağoğlan məbədi, XI əsrə aid Dəmrovlu Pir məbədi, XVII əsrə aid Kar Künbəz türbəsi, XV əsrə aid Uşaq qalası və digər tarixi obyektlər xüsusi qeyd olunur. Rəsmi məlumatlarda Laçın rayonunda 54 dünya əhəmiyyətli və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidənin mövcud olduğu bildirilir.
Rayonun ərazisində həmçinin qədim kurqanlar, qəbiristanlıqlar, sənduqə və qoç-abidələr, mağaralar və digər arxeoloji nümunələr mövcuddur.
Bu irs Laçının tarixinin yalnız XX əsrlə məhdudlaşmadığını, bölgədə çox qədim yaşayış və mədəniyyət izlərinin olduğunu göstərir.
Laçının işğalı
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi genişmiqyaslı müharibəyə çevrildi.
18 may 1992-ci ildə Laçın rayonu Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sənədlərində də 1992-ci ildə Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı xronologiyada 8 may – Şuşa, 18 may – Laçın tarixləri göstərilir.
Laçının işğalı Qarabağ münaqişəsinin gedişində xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Rayonun coğrafi mövqeyi Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ bölgəsi arasında quru əlaqəsinin yaranmasına imkan verirdi.
Beləliklə, Laçının işğalı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə ciddi zərbə vurmaqla yanaşı, bölgədə uzunmüddətli hərbi-siyasi vəziyyətin formalaşmasına təsir etdi.
Laçın əhalisinin doğma yurdlarından didərgin düşməsi
İşğal nəticəsində Laçının yerli əhalisi doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur oldu.
Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatına əsasən, işğal nəticəsində 58 736 nəfər laçınlı doğma torpaqlarından didərgin düşərək Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında məskunlaşıb.
Laçınlılar uzun illər ərzində doğma şəhərlərinə və kəndlərinə qayıtmaq ümidi ilə yaşadılar.
Məcburi köçkünlük illəri bir neçə nəsil üçün Laçın həsrəti ilə yadda qaldı. Laçın şəhərinin adı ailələrdə, xatirələrdə, fotoşəkillərdə və doğma torpaqla bağlı hekayələrdə yaşamaqda davam etdi.
İşğal dövründə Laçın
Laçın rayonunun işğal altında olduğu 28 ildən artıq müddətdə şəhər və rayonun yaşayış məntəqələri ciddi dəyişikliklərə məruz qaldı.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında işğal dövründə yaşayış evlərinin, ictimai binaların, tarixi-mədəni abidələrin və infrastrukturun dağıdıldığı və talan edildiyi bildirilir.
Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatına görə, işğal nəticəsində 13 745 yaşayış evi qarət edilərək yandırılıb, rayonun 54 dünya və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidəsi zərər görüb.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi məlumatlarında da işğal dövründə rayonun çoxsaylı mədəniyyət, təhsil, səhiyyə və digər obyektlərinin dağıdıldığı və talan edildiyi qeyd olunur.
Bu səbəbdən Laçının azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri yalnız şəhərə nəzarətin bərpası deyil, həm də dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin və infrastrukturun yenidən qurulması oldu.
2020-ci il Vətən müharibəsi və Laçın istiqaməti
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərinin azad edilməsi istiqamətində həlledici mərhələ oldu.
44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində mühüm uğurlar əldə etdi. 8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi isə müharibənin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu.
Bu hadisələrdən sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanat imzalandı.
Sənədə əsasən, Laçın rayonu 1 dekabr 2020-ci ilədək Azərbaycana qaytarılmalı idi.
1 dekabr 2020 – Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması
1 dekabr 2020-ci il Laçın rayonunun tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Həmin tarixdə Laçın rayonu Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə qaytarıldı.
Bu proses 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın müddəalarına uyğun şəkildə həyata keçirildi.
Lakin həmin mərhələdə Laçın şəhəri, eləcə də Zabux və Sus kəndləri Azərbaycanın nəzarətinə keçməmişdi. Şəhər və həmin iki kənd müəyyən müddət ərzində üçtərəfli razılaşma çərçivəsində müəyyən edilmiş dəhlizin daxilində qalmışdı.
Bu səbəbdən Laçının tarixində 1 dekabr 2020-ci il ilə 26 avqust 2022-ci il tarixlərini bir-birindən fərqləndirmək vacibdir.
1 dekabr 2020 – Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması.
26 avqust 2022 – Laçın şəhərinin, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın tam nəzarətinə keçməsi.
26 avqust 2022 – Laçın şəhərinin azad edilməsi
2022-ci ilin avqustunda Laçın şəhərinin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması prosesi baş verdi.
26 avqust 2022-ci ildə Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə daxil olaraq şəhər üzərində tam nəzarəti təmin etdi.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi çıxışında qeyd edilir ki, 2020-ci ilin 1 dekabrında Laçın rayonu Azərbaycana qaytarılsa da, Laçın şəhəri və Zabux və Sus kəndləri həmin vaxt Azərbaycan nəzarətində deyildi. 26 avqust 2022-ci ildə isə Laçın şəhəri tamamilə azad edildi.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi məlumatında da 26 avqust 2022-ci ildə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın tam nəzarətinə qaytarıldığı qeyd olunur.
Beləliklə, Laçın şəhərinin işğal dövrü başa çatdı.
Laçın Şəhəri Günü
Laçın şəhərinin azad edilməsi tarixi sonradan xüsusi gün kimi təsis edildi.
Azərbaycan Prezidentinin sərəncamına əsasən 26 avqust Laçın Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirilib.
Bu tarix şəhərin Azərbaycan nəzarətinə tam qaytarıldığı günə təsadüf edir.
2023-cü il avqustun 26-da Laçında ilk dəfə Şəhər Günü böyük tədbirlə qeyd edildi. Həmin tədbirdə Laçının azad edilməsinin tarixi əhəmiyyəti vurğulandı.
Laçının bərpası
Laçın şəhərinin azad edilməsindən sonra burada genişmiqyaslı quruculuq işlərinə başlanıldı.
Şəhərin qarşısında iki əsas vəzifə dayanırdı: dağıdılmış infrastrukturu yenidən qurmaq və keçmiş sakinlərin doğma torpaqlarına qayıtmasını təmin etmək.
Bərpa prosesində yaşayış binaları, yollar, elektrik və su xətləri, rabitə infrastrukturu, sosial obyektlər və digər şəhər infrastrukturu yaradılmağa başladı.
Azərbaycan Prezidentinin 2025-ci ildə Laçınla bağlı rəsmi məlumatında şəhərdə müxtəlif iqtisadi, sosial və məişət təyinatlı müəssisələrin yaradıldığı, kənddaxili yolların, elektrik, rabitə və su xətlərinin çəkildiyi, qaz təchizatının təmin edildiyi bildirilir.
Laçına Böyük Qayıdış
Laçının yenidən qurulmasının ən mühüm məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmasıdır.
Şəhərin bərpası ilə paralel olaraq keçmiş sakinlərin mərhələli şəkildə Laçına köçürülməsinə başlanıldı.
2023-cü il mayın 28-də Laçın şəhərində keçmiş məcburi köçkünlərə evlərin açarlarının təqdim edilməsi Böyük Qayıdış prosesinin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Azərbaycan Prezidentinin həmin dövrdəki rəsmi məlumatında Laçın şəhərinə keçmiş sakinlərin qayıdışının başladığı qeyd edilir.
Beləliklə, 30 ildən artıq davam edən həsrətdən sonra Laçınlı ailələr yenidən öz doğma şəhərlərində yaşamağa başladılar.
Laçında yeni yaşayış məhəllələri
Şəhərdə müasir yaşayış infrastrukturu qurulur.
Yeni yaşayış binaları, fərdi evlər, sosial obyektlər və ictimai məkanlar yaradılır. Məqsəd Laçını yalnız keçmiş sakinlərin yerləşdirildiyi şəhərə deyil, müasir və dayanıqlı yaşayış məkanına çevirməkdir.
Şəhərdə aparılan tikinti işləri zamanı bir tərəfdən müasir infrastruktur yaradılır, digər tərəfdən Laçının dağlıq təbiəti və şəhərin özünəməxsus görünüşünün qorunmasına diqqət yetirilir.
Zabux və Sus kəndlərinin yenidən qurulması
Laçın rayonunun inkişafı yalnız şəhərlə məhdudlaşmır.
Rayonun kəndlərində də Böyük Qayıdış prosesi həyata keçirilir.
Bunlardan biri Sus kəndidir.
Rəsmi məlumatlara görə, işğaldan əvvəl Sus kəndində 53 ailə – 203 nəfər yaşayırdı. Kənd tamamilə yenidən qurulduqdan sonra burada 59 ailənin – 214 nəfərin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulub. Kənddə fərdi evlərlə yanaşı, məktəb, uşaq bağçası, park və digər sosial obyektlər yaradılıb.
Bu proses Laçın rayonunda həyatın yalnız şəhərdə deyil, kəndlərdə də bərpa edildiyini göstərir.
Laçın Beynəlxalq Hava Limanı
Laçının gələcək inkişafında nəqliyyat infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan Laçın Beynəlxalq Hava Limanı mühüm layihələrdən biridir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, Laçın Beynəlxalq Hava Limanı 28 may 2025-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən açılıb.
Hava limanı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə inşa edilən üçüncü beynəlxalq hava limanıdır. Onun mürəkkəb dağlıq relyefdə yerləşməsi layihənin mühəndislik baxımından xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd olunur.
Hava limanının fəaliyyətə başlaması Laçının nəqliyyat əlçatanlığının artırılması, turizmin inkişafı və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından mühüm imkanlar yaradır.
Laçın turizm üçün niyə əhəmiyyətlidir?
Laçın təbii gözəllikləri ilə Azərbaycanın ən perspektivli turizm bölgələrindən biridir.
Dağlar, meşələr, çaylar, mineral bulaqlar, mağaralar və tarixi abidələr rayonun turizm potensialını artırır.
Həkəri çayı, dağlıq ərazilər və meşə landşaftları şəhərin təbii görünüşünü formalaşdıran əsas elementlərdəndir.
Laçında yaradılan yeni turizm obyektləri də bu potensialın iqtisadi imkanlara çevrilməsinə xidmət edir.
2025-ci ildə Laçında “Laçın” İstirahət Kompleksi də istifadəyə verilib. Rəsmi məlumatlarda kompleks regionun turizm potensialını əks etdirən mühüm layihələrdən biri kimi təqdim edilir.
Laçının iqtisadi gələcəyi
Laçının bərpası yalnız yaşayış binalarının tikilməsi ilə məhdudlaşmır.
Rayonda sənaye, kənd təsərrüfatı, turizm, enerji və xidmət sektorlarının inkişaf etdirilməsi üçün layihələr həyata keçirilir.
Laçın şəhərində və rayon ərazisində yeni müəssisələrin yaradılması sakinlərin məşğulluğunun təmin edilməsinə və bölgənin iqtisadi potensialının istifadəsinə imkan verir.
2024-cü ildə Laçında müxtəlif sənaye və xidmət obyektlərinin açılışı, elektrik şəbəkəsinin rəqəmsal idarəetmə mərkəzinin istifadəyə verilməsi və yeni kəndlərin təməlqoyma mərasimləri keçirilib.
Laçın bu gün
Bu gün Laçın 1992-ci ildəki şəhərdən tamamilə fərqli inkişaf mərhələsindədir.
Şəhərdə həyat yenidən canlanır.
Keçmiş məcburi köçkünlər mərhələli şəkildə doğma şəhərlərinə qayıdır, yeni məktəblər və sosial obyektlər istifadəyə verilir, yollar və kommunikasiya xətləri qurulur.
Tarixi binaların və abidələrin bərpası ilə yanaşı, müasir yaşayış və xidmət infrastrukturu yaradılır.
Laçın artıq yalnız müharibənin ağır izləri ilə xatırlanan şəhər deyil. O, Böyük Qayıdışın, yenidənqurmanın və Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində yeni həyatın əsas simvollarından birinə çevrilir.
Laçının tarixi abidələrinin bərpası
İşğaldan sonra Laçında aparılan əsas işlərdən biri tarixi-mədəni irsin bərpasıdır.
Rayonda müxtəlif dövrlərə aid məbədlər, türbələr, qalalar və digər tarixi abidələr mövcuddur.
Bu abidələrin qorunması yalnız Laçının deyil, Azərbaycanın ümumi mədəni irsinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ağoğlan məbədi, Kar Künbəz türbəsi, Uşaq qalası və digər tarixi obyektlər Laçının çoxəsrlik tarixini əks etdirən mühüm nümunələr sırasındadır.
Laçın və Böyük Qayıdışın mənası
Laçına qayıdış sadəcə insanların bir şəhərdən digərinə köçürülməsi deyil.
Bu, uzun illər doğma torpağından ayrı yaşamış insanların öz evlərinə qayıtmasıdır.
İşğal illərində Laçınlı ailələr müxtəlif bölgələrdə yaşadılar, uşaqlar başqa şəhərlərdə böyüdü, bir çox insan doğma şəhərini yalnız xatirələrdən və ailə şəkillərindən tanıdı.
İndi isə həmin ailələrin bir hissəsi doğma torpaqlarında yeni həyat qurur.
Bu baxımdan Laçının bərpası həm fiziki, həm də sosial və mənəvi prosesdir.
Laçının tarixində üç mühüm tarix
Laçının müasir tarixini üç əsas tarixlə ümumiləşdirmək mümkündür:
18 may 1992 – Laçın rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi.
1 dekabr 2020 – Laçın rayonunun Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə qaytarılması.
26 avqust 2022 – Laçın şəhərinin, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın tam nəzarətinə keçməsi.
Bu tarixlərin hər biri Laçının müasir tarixində ayrı-ayrı mərhələləri ifadə edir: itki, qayıdış və yenidənqurma.
Nəticə
Laçın şəhərinin tarixi Azərbaycanın son bir neçə əsrlik tarixinin mühüm səhifələrindən biridir.
Dağlıq ərazidə formalaşan Laçın zaman keçdikcə Azərbaycanın mühüm yaşayış və inzibati mərkəzlərindən birinə çevrildi. Şəhərin və rayonun zəngin təbiəti ilə yanaşı, çoxsaylı tarixi-mədəni abidələri də onun xüsusi əhəmiyyətini artırdı.
1992-ci il mayın 18-də Laçının işğal edilməsi şəhərin və rayonun tarixində ən ağır dövrlərdən birini başlatdı. On minlərlə Laçın sakini doğma torpaqlarından didərgin düşdü və 30 ilə yaxın müddətdə geri qayıda bilmədi.
2020-ci il Vətən müharibəsi isə bu vəziyyəti dəyişdi.
1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. 26 avqust 2022-ci ildə isə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri Azərbaycanın tam nəzarətinə keçdi.
Bununla Laçının işğal dövrü başa çatdı.
Lakin şəhərin azad edilməsi tarixinin sonu deyil, yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Bu gün Laçında yeni evlər, məktəblər, yollar, sosial obyektlər, sənaye və turizm müəssisələri yaradılır. Keçmiş məcburi köçkünlər doğma torpaqlarına qayıdır, tarixi abidələr bərpa olunur, şəhərin iqtisadi və turizm potensialı inkişaf etdirilir.
Laçın bu gün keçmişin ağrısını və gələcəyin ümidini özündə birləşdirən şəhərdir.
1992-ci ildə doğma yurdlarından ayrılan Laçınlıların 2020-ci ildən sonra başlayan qayıdışı şəhərin tarixində yeni səhifə açıb.
Bu səhifənin əsas sözləri isə Qayıdış, Bərpa, Quruculuq və Gələcəkdir.
Laçının bu günü onun tarixinin davamıdır – lakin bu dəfə şəhərin küçələrində həyat yenidən qayıdır, evlərdə işıqlar yanır və uzun illər sonra Laçınlı ailələr öz doğma torpaqlarında gələcək qururlar.
