Kəlbəcər şəhəri: Tarixi, işğalı, azad edilməsi və bu günü
Kəlbəcər Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən, zəngin tarixi, əsrarəngiz təbiəti, mineral su ehtiyatları və qədim mədəni irsi ilə seçilən rayonlardan biridir. Dağlıq relyefi, meşələri, çayları və mineral bulaqları Kəlbəcəri Azərbaycanın ən fərqli coğrafi ərazilərindən birinə çevirir.
Kəlbəcər həm də Azərbaycanın müasir tarixində ağır işğal və məcburi köçkünlük faciəsini yaşayan rayonlardan biridir.
1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən Kəlbəcər 27 ildən artıq müddətdə Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qaldı.
2020-ci ildə Vətən müharibəsinin nəticəsi olaraq Kəlbəcərin taleyində yeni mərhələ başladı.
25 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu Azərbaycana qaytarıldı.
Bu gün isə Kəlbəcərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıdışı təmin edilir və şəhər müasir standartlar əsasında yenidən qurulur.
Kəlbəcər harada yerləşir?
Kəlbəcər Azərbaycanın qərb hissəsində, Qarabağın dağlıq ərazisində yerləşir.
Rayon Ermənistanla sərhəddə yerləşən dağlıq əraziləri, yüksək dağ silsilələri, meşələri və çay vadiləri ilə fərqlənir.
Kəlbəcərin ərazisində Murovdağ və digər dağ silsilələri yerləşir. Rayonun coğrafi mövqeyi onun tarixən strateji əhəmiyyət daşımasına səbəb olub.
Rayonun ərazisindən Tərtər çayı və onun qolları keçir.
Kəlbəcərin yüksək dağlıq relyefi həm təbii sərvətlərin, həm də zəngin biomüxtəlifliyin formalaşmasına şərait yaradıb.
Kəlbəcər adının mənası
“Kəlbəcər” toponiminin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Azərbaycanın rəsmi mənbələrində rayonun adının qədim türk mənşəli olduğu və müxtəlif tarixi mənbələrdə fərqli formalarda qeyd edildiyi bildirilir.
Kəlbəcərin tarixi yalnız XX əsrlə məhdudlaşmır. Rayon ərazisində aşkar edilmiş arxeoloji materiallar burada qədim dövrlərdən insanların yaşadığını göstərir.
Kəlbəcərin qədim tarixi
Kəlbəcər Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur.
Rayon ərazisində müxtəlif dövrlərə aid arxeoloji abidələr, qayaüstü təsvirlər, kurqanlar və qədim yaşayış məskənləri aşkar edilib.
Xüsusilə Qaragöl ətrafı, Ayıçınqılı və Zalxa gölü ətrafındakı qayaüstü təsvirlər bölgənin qədim insan məskənlərindən biri olduğunu göstərən nümunələr sırasındadır.
Kəlbəcərdə yerləşən qədim məzarlıqlar və arxeoloji abidələr bölgənin tarixinin minilliklər əvvələ gedib çıxdığını göstərir.
Kəlbəcərin mədəni və tarixi irsi
Kəlbəcər ərazisi zəngin tarixi-mədəni irslə seçilir.
Rayonda müxtəlif dövrlərə aid alban memarlıq abidələri, qədim qəbiristanlıqlar, məbədlər, qalalar və digər tarixi tikililər mövcuddur.
Bunlardan ən məşhurlarından biri Xudavəng monastır kompleksidir.
Xudavəng Kəlbəcər rayonunun Vəng kəndi ərazisində yerləşən qədim dini-memarlıq kompleksidir.
Kompleks Azərbaycan ərazisindəki qədim Qafqaz Albaniyası irsinin mühüm nümunələrindən biri hesab olunur.
Xudavəng monastırı
Xudavəng monastırı Kəlbəcərin ən mühüm tarixi abidələrindən biridir.
Kompleks müxtəlif dövrlərdə inşa edilmiş və yenidən qurulmuş tikililərdən ibarətdir.
Abidə Azərbaycan tarixində Qafqaz Albaniyası irsinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Kəlbəcərin işğalı dövründə digər tarixi abidələr kimi Xudavəng kompleksinin də vəziyyəti Azərbaycan tərəfindən daim diqqətdə saxlanılıb.
Rayonun azad edilməsindən sonra tarixi-mədəni irsin qorunması və bərpası istiqamətində işlərə başlanılıb.
Kəlbəcərin mineral suları
Kəlbəcərin ən məşhur xüsusiyyətlərindən biri onun mineral su ehtiyatlarıdır.
Rayonda çoxsaylı mineral bulaqlar mövcuddur.
Bunların arasında İstisu xüsusi yer tutur.
İstisu mineral suyu uzun illər ərzində Azərbaycanın ən tanınmış mineral sularından biri olub.
Suyun tərkibində müxtəlif mineral maddələrin olması onun müalicəvi xüsusiyyətləri ilə tanınmasına səbəb olub.
Sovet dövründə Kəlbəcərin İstisu qəsəbəsində sanatoriya və müalicə infrastrukturu yaradılmışdı.
İstisu – Kəlbəcərin simvollarından biri
İstisu Kəlbəcərin iqtisadi və turizm potensialının əsas simvollarından biridir.
İşğaldan əvvəl burada sanatoriya fəaliyyət göstərib və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən insanlar müalicə və istirahət məqsədilə Kəlbəcərə gəliblər.
İşğal illərində İstisu ərazisi Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qaldı.
Kəlbəcərin azad edilməsindən sonra İstisu kurortunun yenidən qurulması istiqamətində layihələr həyata keçirilməyə başlandı.
Müasir İstisu kompleksi Kəlbəcərin turizm və iqtisadi inkişafında əsas layihələrdən biri hesab olunur.
Kəlbəcərin işğalı
1993-cü ilin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi Kəlbəcər istiqamətində də kəskinləşdi.
Kəlbəcərin coğrafi mövqeyi və strateji əhəmiyyəti rayonun hərbi baxımdan mühüm əraziyə çevrilməsinə səbəb olmuşdu.
1993-cü il martın sonlarında Ermənistan silahlı qüvvələri Kəlbəcər istiqamətində genişmiqyaslı hücuma başladı.
Nəticədə Kəlbəcər rayonu Azərbaycan nəzarətindən çıxdı.
2 aprel 1993-cü ildə Kəlbəcər şəhəri işğal edildi.
Rayonun işğalı nəticəsində əhali doğma yurdlarından didərgin düşdü.
Kəlbəcər sakinləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldular.
Kəlbəcərin işğalının nəticələri
Kəlbəcərin işğalı rayonun sosial, iqtisadi və mədəni həyatına ağır zərbə vurdu.
Yaşayış evləri, məktəblər, inzibati binalar, mədəniyyət obyektləri və digər infrastrukturlar dağıntılara məruz qaldı.
Rayonun təbii sərvətlərindən və mineral su ehtiyatlarından istifadə imkanları da Azərbaycanın nəzarətindən çıxdı.
Kəlbəcərin tarixi və mədəni irsi də işğal dövründə ciddi təhlükə ilə üzləşdi.
Azərbaycan tərəfi işğal illərində Kəlbəcərdəki tarixi abidələrin vəziyyəti ilə bağlı dəfələrlə beynəlxalq təşkilatlara müraciətlər edib.
Kəlbəcərin işğaldan azad edilməsi
2020-ci il Vətən müharibəsi Kəlbəcərin tarixində yeni səhifə açdı.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra əraziləri azad etdi.
10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında üçtərəfli bəyanat imzalandı.
Bəyanata əsasən Ermənistan silahlı qüvvələri Kəlbəcər rayonunu tərk etməli idi.
İlkin razılaşmaya əsasən rayonun Azərbaycana təhvil verilməsi noyabrın 15-də nəzərdə tutulsa da, Ermənistan tərəfinin müraciəti əsasında müddət noyabrın 25-dək uzadıldı.
25 noyabr 2020 – Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması
25 noyabr 2020-ci il Kəlbəcərin müasir tarixinin ən mühüm günlərindən biridir.
Həmin gün Azərbaycan Ordusu Kəlbəcər rayonuna daxil oldu.
Beləliklə, 27 ildən artıq davam edən işğal dövrü başa çatdı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 25 noyabr 2020-ci ildə xalqa müraciət edərək Kəlbəcər rayonunun Azərbaycana qaytarıldığını elan etdi.
Bu hadisə Kəlbəcər sakinləri üçün uzun illər davam edən həsrətin sona çatması baxımından böyük tarixi əhəmiyyət daşıyırdı.
Kəlbəcər Şəhəri Günü
Azərbaycan Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günləri müəyyənləşdirilib.
Həmin sərəncama əsasən 25 noyabr Kəlbəcər Şəhəri Günü kimi təsis edilib.
Bu tarix hər il Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılmasının ildönümü kimi qeyd olunur.
Kəlbəcərin Böyük Qayıdış dövrü
Kəlbəcərin azad edilməsindən sonra əsas məqsədlərdən biri rayonun yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsidir.
Bu məqsədlə Kəlbəcərdə genişmiqyaslı tikinti layihələri həyata keçirilir.
Yeni yaşayış məhəllələri, yollar, məktəblər, tibb müəssisələri, inzibati binalar və digər sosial obyektlər inşa olunur.
Şəhərin yeni Baş Planı əsasında Kəlbəcərin müasir standartlara cavab verən yaşayış məkanına çevrilməsi nəzərdə tutulur.
Yeni Kəlbəcər şəhəri
Yeni Kəlbəcər şəhərinin planlaşdırılmasında rayonun dağlıq təbiəti və ekoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınır.
Şəhərin yaşayış məhəllələri, sosial obyektləri, ictimai məkanları və nəqliyyat infrastrukturu vahid şəhərsalma konsepsiyası əsasında formalaşdırılır.
Yeni şəhərin müasir texnologiyalar və ekoloji prinsiplər əsasında qurulması planlaşdırılır.
Məqsəd Kəlbəcəri yalnız yenidən tikmək deyil, onu gələcəkdə rahat yaşayış, turizm və iqtisadi fəaliyyət üçün əlverişli şəhərə çevirməkdir.
Kəlbəcərə keçmiş sakinlərin qayıdışı
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində Kəlbəcərə keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə qayıtması təmin edilir.
Uzun illər Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında yaşayan Kəlbəcər sakinləri doğma yurda qayıtmağa başlayıblar.
Qayıdışla yanaşı, insanların burada işləməsi və normal sosial həyat qurması üçün zəruri infrastruktur da yaradılır.
Məktəblərin, tibb müəssisələrinin, xidmət obyektlərinin və iş yerlərinin yaradılması qayıdış prosesinin əsas şərtlərindəndir.
Kəlbəcərdə yeni yollar
Kəlbəcərin bərpasında nəqliyyat infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Rayonun digər ərazilərlə əlaqəsini təmin edən avtomobil yolları yenidən qurulur.
Dağlıq ərazidə yolların çəkilməsi mürəkkəb mühəndislik işləri tələb edir.
Yeni yollar Kəlbəcərin həm təhlükəsiz və rahat yaşayış məkanına çevrilməsinə, həm də turizm və iqtisadi fəaliyyətin inkişafına imkan yaradır.
Kəlbəcərdə enerji infrastrukturu
Rayonun yenidən qurulması enerji infrastrukturunun yaradılmasını da əhatə edir.
Yeni yarımstansiyalar və elektrik xətləri inşa edilir.
Kəlbəcərin dağlıq coğrafiyası burada alternativ və bərpaolunan enerji imkanlarının inkişaf etdirilməsi baxımından da əlverişli şərait yaradır.
Gələcəkdə Kəlbəcərin Azərbaycanın yaşıl enerji potensialında mühüm rol oynaması gözlənilir.
Kəlbəcər və yaşıl enerji
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə “yaşıl enerji zonası” konsepsiyasının həyata keçirilməsi Kəlbəcərə də aiddir.
Dağ çayları, günəş və külək potensialı rayonun bərpaolunan enerji imkanlarını genişləndirir.
Kiçik su elektrik stansiyalarının yaradılması Kəlbəcərin enerji potensialının istifadəsində mühüm istiqamətlərdən biridir.
Bu layihələr həm rayonun enerji təminatına, həm də Azərbaycanın ümumi yaşıl enerji siyasətinə töhfə verir.
Kəlbəcərin turizm potensialı
Kəlbəcər Azərbaycanın ən böyük turizm potensialına malik rayonlarından biridir.
Rayonun dağları, meşələri, mineral bulaqları, gölləri və tarixi abidələri burada müxtəlif turizm istiqamətlərinin inkişafına imkan yaradır.
Kəlbəcərdə gələcəkdə:
- dağ turizmi;
- sağlamlıq turizmi;
- ekoturizm;
- qış turizmi;
- tarixi-mədəni turizm;
- kənd turizmi
istiqamətlərinin inkişaf etdirilməsi mümkündür.
İstisu kurortu isə bu potensialın əsas hissələrindən biridir.
Kəlbəcərin təbiəti
Kəlbəcərin təbiəti rayonun ən böyük sərvətlərindən biridir.
Rayon ərazisinin böyük hissəsini dağlar və meşələr təşkil edir.
Yüksək dağlıq ərazilərdə zəngin flora və fauna mövcuddur.
Kəlbəcərin təmiz havası, dağ çayları, mineral bulaqları və meşələri bölgəni Azərbaycanın ən maraqlı təbiət məkanlarından birinə çevirir.
Bu təbii sərvətlərin qorunması və ekoloji tarazlığın saxlanılması Kəlbəcərin gələcək inkişafında mühüm şərtdir.
Kəlbəcərin tarixi abidələri
Kəlbəcər rayonunda çoxsaylı tarixi və dini abidələr mövcuddur.
Bunlar arasında:
Xudavəng monastırı
Gəncəsər istiqamətindəki tarixi-memarlıq nümunələri
Qədim qəbiristanlıqlar
Qayaüstü təsvirlər
Qədim yaşayış məskənləri
xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu abidələrin tədqiqi və bərpası Kəlbəcərin tarixi yaddaşının qorunması baxımından mühümdür.
Kəlbəcərin iqtisadi potensialı
Kəlbəcər təbii sərvətləri baxımından Azərbaycanın zəngin rayonlarından biridir.
Mineral sular, filiz yataqları, meşə ehtiyatları, kənd təsərrüfatı imkanları və turizm potensialı rayonun iqtisadi inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.
Rayonda heyvandarlığın, arıçılığın, kənd təsərrüfatının və emal sənayesinin inkişaf etdirilməsi üçün əlverişli şərait mövcuddur.
Turizm sektorunun inkişafı da Kəlbəcərin gələcək iqtisadiyyatında mühüm yer tuta bilər.
Kəlbəcərdə sosial infrastruktur
Yeni Kəlbəcərin qurulması yalnız yaşayış binalarının tikilməsi ilə məhdudlaşmır.
Şəhərdə məktəb, uşaq bağçası, tibb müəssisələri, inzibati binalar, xidmət obyektləri və istirahət məkanları yaradılır.
Bu infrastruktur keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıtdıqdan sonra normal həyat şəraitinə malik olması üçün nəzərdə tutulur.
Kəlbəcər bu gün
Bu gün Kəlbəcər 1993-cü ildə işğal edilmiş şəhərdən tamamilə fərqli bir mərhələyə qədəm qoyub.
Rayonda genişmiqyaslı tikinti və quruculuq işləri aparılır.
Yeni yaşayış məhəllələri formalaşdırılır, yollar çəkilir, məktəblər və sosial obyektlər tikilir.
İstisu kurortunun yenidən qurulması Kəlbəcərin turizm potensialının bərpasında mühüm addımdır.
Tarixi abidələrin qorunması, iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi və keçmiş sakinlərin qayıdışı isə rayonun gələcək inkişafının əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Kəlbəcərin tarixində əsas tarixlər
Qədim dövrlər – Kəlbəcər ərazisində insanların məskunlaşması və qədim yaşayış izlərinin formalaşması.
XVIII-XIX əsrlər – Qarabağ bölgəsində siyasi və sosial proseslərin Kəlbəcərə təsiri.
1930-cu il – Kəlbəcər rayonunun inzibati rayon kimi yaradılması.
2 aprel 1993-cü il – Kəlbəcər şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi.
1993-2020-ci illər – Kəlbəcərin işğal altında qalması.
27 sentyabr 2020-ci il – Vətən müharibəsinin başlanması.
10 noyabr 2020-ci il – üçtərəfli bəyanatın imzalanması.
25 noyabr 2020-ci il – Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması.
25 noyabr – Kəlbəcər Şəhəri Günü.
2020-2026-cı illər – Kəlbəcərdə bərpa, quruculuq və Böyük Qayıdış prosesinin həyata keçirilməsi.
Nəticə
Kəlbəcərin tarixi Azərbaycanın qədim və zəngin tarixinin mühüm səhifələrindən biridir.
Qədim yaşayış məskənləri, tarixi abidələri, Xudavəng monastırı, mineral suları, dağları və meşələri Kəlbəcəri Azərbaycanın xüsusi coğrafi və mədəni məkanlarından birinə çevirir.
Lakin 1993-cü ildə başlayan işğal rayonun tarixində ağır bir dövr yaratdı.
2 aprel 1993-cü ildə Kəlbəcər şəhərinin işğal edilməsi nəticəsində rayonun əhalisi doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı.
27 ildən artıq davam edən işğal 25 noyabr 2020-ci ildə başa çatdı.
Həmin gün Kəlbəcər rayonu Azərbaycana qaytarıldı.
Bu tarix Kəlbəcər sakinlərinin uzun illər davam edən yurd həsrətinin sona çatmasının başlanğıcı oldu.
Bu gün isə Kəlbəcər yeni mərhələdədir.
Şəhər və rayon yenidən qurulur, yollar və sosial obyektlər inşa edilir, tarixi abidələr qorunur, İstisu kurortu yenidən canlandırılır və keçmiş sakinlərin doğma yurda qayıdışı təmin edilir.
Kəlbəcərin gələcəyi onun zəngin təbii və mədəni irsinin qorunması ilə müasir şəhərsalmanın birləşdirilməsi üzərində qurulur.
Kəlbəcərin hekayəsi işğal və məcburi köçkünlükdən qayıdışa, dağıntıdan quruculuğa, həsrətdən doğma yurda dönüşə gedən uzun bir yolun hekayəsidir.
