İnsan niyə yalan danışır? – Yalan danışmağın əsas səbəbləri
İnsan niyə yalan danışır? Bu sual demək olar ki, hər kəsin həyatında ən azı bir dəfə düşündüyü suallardan biridir. İnsanlar bəzən özlərini qorumaq, cəzadan yayınmaq, kimisə incitməmək, daha yaxşı görünmək və ya müəyyən bir vəziyyətdən çıxmaq üçün həqiqəti gizlədir və ya hadisəni olduğu kimi danışmırlar.
Yalan yalnız böyük məsələlərdə deyil, gündəlik həyatın ən sadə məqamlarında da qarşımıza çıxa bilər. “Yaxşıyam” deyib əslində yaxşı olmamaq, gecikmənin səbəbini dəyişmək, bir işi görmədiyi halda gördüyünü demək və ya kiminsə xətrinə dəyməmək üçün həqiqəti tam söyləməmək də müəyyən mənada yalanın formalarıdır.
Bəs insanlar niyə yalan danışır? Yalan danışan insanın əsas məqsədi nə olur? İnsan özünü qorumaq üçün niyə həqiqəti gizlədir? Yalan danışmaq həmişə pis niyyət deməkdirmi?
Veten.Az bu məqalədə insanların yalan danışmasının əsas səbəblərini, psixoloji amilləri, münasibətlərdə yalanın təsirlərini və yalan danışan insanın davranışlarını daha düzgün qiymətləndirmək üçün nələrə diqqət etmək lazım olduğunu izah edir.
Qeyd: Yalan danışmağın tək bir səbəbi yoxdur. İnsan davranışı fərdi xüsusiyyətlərdən, vəziyyətdən və münasibətlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə konkret davranışdan insanın niyyətini qəti şəkildə müəyyən etmək mümkün deyil.
Yalan nədir?
Yalanı ən sadə şəkildə bilərəkdən həqiqətə uyğun olmayan məlumat vermək və ya həqiqəti müəyyən məqsədlə gizlətmək kimi izah etmək olar.
Lakin hər məlumatı paylaşmamaq avtomatik olaraq yalan demək deyil.
Məsələn, insanın şəxsi məlumatını başqası ilə bölüşmək istəməməsi onun yalan danışdığı anlamına gəlmir. Şəxsi sərhədlərə sahib olmaq normaldır.
Yalan zamanı əsas məqam insanın bildiyi həqiqəti bilərəkdən başqa formada təqdim etməsidir.
İnsan niyə yalan danışır?
İnsanların yalan danışmasının çoxsaylı səbəbləri var. Ən geniş yayılmış səbəblər bunlardır:
- Cəzadan qorxmaq
- Özünü qorumaq
- Utanc hissindən qaçmaq
- Daha yaxşı görünmək
- Tənqid olunmaqdan qorxmaq
- Qarşı tərəfi incitməmək
- Münaqişədən qaçmaq
- Mənfəət əldə etmək
- Sirr saxlamaq
- Rədd edilmək qorxusu
- Özünəinam çatışmazlığı
- Vərdiş halına gəlməsi
- Başqasını manipulyasiya etmək
- Məsuliyyətdən qaçmaq
- Münasibəti qorumağa çalışmaq
İndi bu səbəblərə daha ətraflı nəzər salaq.
1. Cəzadan qorxmaq
Yalanın ən geniş yayılmış səbəblərindən biri cəzadan qorxmaqdır.
Uşaq evdə hansısa əşyanı sındırır və “mən etməmişəm” deyir. İşçi işdə səhv edir və məsuliyyətdən yayınmaq üçün hadisəni başqa cür izah edir. İnsan münasibətdə etdiyi səhvi gizlədir.
Bu hallarda yalanın əsas motivi həqiqəti deməyin gətirəcəyi nəticədən qorxmaqdır.
İnsan düşünür:
“Düzünü desəm, problem yaranacaq.”
və buna görə həqiqəti gizlətməyi daha təhlükəsiz hesab edir.
2. Özünü qorumaq
Bəzən yalan insan üçün psixoloji müdafiə vasitəsinə çevrilə bilər.
İnsan özünü təhlükədə hiss etdikdə həqiqəti gizlədə bilər.
Məsələn, işini itirməkdən qorxan şəxs etdiyi səhvi gizlədə bilər. Tənqid olunmaqdan çəkinən insan qərarının səbəbini dəyişdirə bilər.
Bu halda yalanın arxasında əsasən özünü qoruma instinkti dayanır.
3. Utanmaq və xəcalət çəkmək
İnsan özünün zəif, uğursuz və ya səhv olduğunu göstərmək istəmədikdə də yalan danışa bilər.
Məsələn, maddi çətinlik yaşayan insan bunu dostlarından gizlətmək üçün:
“Bu ay çox işim var, ona görə gəlmirəm.”
deyə bilər.
Əsl səbəb isə maddi vəziyyəti ola bilər.
Belə yalanlarda insan qarşı tərəfin onu necə qiymətləndirəcəyindən qorxur.
4. Daha yaxşı görünmək istəyi
Bəzi insanlar özlərini olduğundan daha uğurlu göstərmək üçün yalan danışırlar.
Məsələn:
- qazancını olduğundan çox göstərmək;
- iş yerini olduğundan yüksək təqdim etmək;
- tanımadığı insanları tanıyırmış kimi danışmaq;
- əldə etmədiyi uğurları öz adına çıxmaq;
- sahib olmadığı imkanlardan danışmaq.
Bu tip yalanların arxasında çox vaxt təsdiq olunmaq və heyranlıq qazanmaq istəyi dayanır.
İnsan başqalarının gözündə daha dəyərli görünmək istəyir.
5. Tənqid olunmaqdan qorxmaq
Bəzi insanlar tənqidə çox həssas olurlar.
Onlar etdikləri səhvi etiraf etməkdə çətinlik çəkirlər.
Məsələn, bir işi vaxtında görməyib:
“Tapşırıq hazırdır, sadəcə göndərməmişəm.”
deyə bilər.
Əslində isə iş heç hazırlanmayıb.
Belə vəziyyətlərdə insanın əsas qorxusu səhvdən çox, səhvə görə alacağı reaksiyadır.
6. Qarşı tərəfi incitməmək
Bütün yalanlar pis niyyətlə deyil.
Bəzən insanlar qarşı tərəfin hisslərini qorumaq üçün həqiqəti tam demirlər.
Məsələn, dostunuz sizdən:
“Bu geyim mənə yaraşır?”
deyə soruşur.
Siz isə onun xətrinə dəyməmək üçün tam fikrinizi söyləmirsiniz.
Bu tip davranış gündəlik həyatda tez-tez “ağ yalan” adlandırılır.
Lakin burada da sərhəd vacibdir. Qarşı tərəfi incitməmək məqsədi ilə deyilən kiçik bir yalanla ciddi məsələlərdə həqiqəti gizlətmək eyni şey deyil.
7. Münaqişədən qaçmaq
Bəzi insanlar mübahisəni sevmirlər.
Onlar problem yarada biləcək mövzular haqqında həqiqəti deməkdənsə, vəziyyəti sakit saxlamaq üçün yalan danışırlar.
Məsələn:
“Yox, mən əsəbi deyiləm.”
“Yox, hər şey yaxşıdır.”
“Yox, heç nə olmayıb.”
kimi cavablar verə bilərlər.
Əslində isə içlərində ciddi narazılıq ola bilər.
Bu davranış qısa müddətdə münaqişənin qarşısını alsa da, uzun müddətdə problemin daha da böyüməsinə səbəb ola bilər.
8. Mənfəət əldə etmək
Bəzi yalanlar şəxsi qazanc məqsədi daşıyır.
İnsan:
- pul qazanmaq;
- üstünlük əldə etmək;
- işə qəbul olunmaq;
- məhsul satmaq;
- məsuliyyətdən yayınmaq;
- başqasının qərarına təsir etmək
üçün bilərəkdən yanlış məlumat verə bilər.
Bu tip yalanlar artıq daha məqsədli xarakter daşıyır.
9. Sirr saxlamaq
Hər həqiqəti hər kəsə danışmaq məcburiyyətində deyilik.
İnsan dostunun, ailə üzvünün və ya başqa şəxsin sirrini qorumaq üçün bəzi məlumatları gizlədə bilər.
Məsələn, bir dostunuz sizə şəxsi məsələsini etibar edib və sizdən onu başqalarına danışmamağınızı xahiş edib.
Belə halda məlumatı paylaşmamaq yalan danışmaqla eyni şey deyil.
Lakin bir insan sirri qorumaq üçün bilərəkdən yanlış məlumat verirsə, bu artıq yalanın başqa formasıdır.
10. Rədd edilmək qorxusu
İnsan münasibətlərində yalanın ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri də rədd edilmək qorxusudur.
İnsan özünün həqiqi düşüncələrini, hisslərini və ya keçmişini qarşı tərəfin qəbul etməyəcəyindən qorxa bilər.
Məsələn, yeni münasibətə başlayan insan özünü olduğundan fərqli təqdim edə bilər.
Bu zaman əsas düşüncə:
“Əsl məni bilsə, məni qəbul etməz.”
ola bilər.
Bu isə münasibətdə sonradan ciddi güvən problemlərinə səbəb ola bilər.
11. Özünəinam çatışmazlığı
Özünəinamı aşağı olan insan bəzən özünü olduğundan daha fərqli göstərməyə çalışa bilər.
Başqalarının onu bəyənməsini istəyir.
Bu səbəbdən:
- uğurlarını şişirdə;
- maddi vəziyyətini fərqli göstərə;
- özünü daha sosial göstərməyə çalışa;
- tanımadığı insanlarla münasibətləri varmış kimi danışa bilər.
Əslində yalanın arxasında özünü dəyərli hiss etmək ehtiyacı dayana bilər.
12. Yalan danışmaq vərdişə çevrilə bilər
Bəzi insanlar o qədər tez-tez yalan danışırlar ki, müəyyən müddətdən sonra bunu avtomatik davranışa çevirirlər.
Əvvəlcə kiçik məsələ haqqında yalan danışırlar.
Sonra həmin yalanı qorumaq üçün başqa bir yalan deyirlər.
Daha sonra isə ikinci yalanı izah etmək üçün üçüncü yalan yaranır.
Beləliklə, insan özü yaratdığı məlumatlar içində ilişib qala bilər.
13. Başqasını manipulyasiya etmək
Yalanın daha təhlükəli formalarından biri manipulyasiya məqsədli yalandır.
Burada insan sadəcə həqiqəti gizlətmir. Qarşı tərəfin qərarına və davranışına təsir etmək üçün bilərəkdən yanlış məlumat verir.
Məsələn:
“Əgər məni sevirsənsə, bunu etməlisən.”
“Hamı sənin haqqında belə düşünür.”
“Bunu heç kim qəbul etmir.”
kimi ifadələr həqiqətə uyğun olmadığı halda qarşı tərəfi müəyyən qərara yönəltmək məqsədi daşıya bilər.
14. Məsuliyyətdən qaçmaq
Səhv etdiyini etiraf etmək bəzən çətin olur.
İnsan məsuliyyəti üzərinə götürmək əvəzinə:
“Mənim günahım deyil.”
“Başqası belə dedi.”
“Mənə düzgün məlumat vermədilər.”
deyə bilər.
Bəzi hallarda bunlar həqiqətən doğru ola bilər. Lakin insan davamlı olaraq bütün səhvlərində başqalarını günahlandırırsa, burada məsuliyyətdən yayınma davranışı ola bilər.
15. Münasibəti qorumaq istəyi
Bəzi insanlar münasibətin pozulacağından qorxduqları üçün həqiqəti gizlədirlər.
Məsələn, sevgilisi ilə problem yaşayan insan:
“Heç nə yoxdur.”
deyərək mövzunu bağlamağa çalışır.
Əslində isə narazıdır.
Bu cür yalan münasibəti həmin anda qoruyurmuş kimi görünsə də, problem danışılmadığı üçün sonradan daha böyük gərginlik yarana bilər.
İnsan niyə sevdiyi insana yalan danışır?
Bu sual xüsusilə münasibətlərdə çox verilir.
İnsan sevdiyi şəxsdən də yalan danışa bilər.
Bunun səbəbləri:
- onu itirmək qorxusu;
- mübahisədən qaçmaq;
- xəyanəti gizlətmək;
- qarşı tərəfi incitməmək;
- şəxsi məkanını qorumaq;
- etdiyi səhvə görə cəzalanmaqdan qorxmaq;
- münasibətdə özünü rahat hiss etməmək;
- müəyyən məsələləri paylaşmağa hazır olmamaq.
Burada ən vacib məsələ yalanın nə haqqında olmasıdır.
Kiçik bir məsələdə həqiqəti tam deməmək ilə münasibətin əsasını dəyişdirən ciddi yalan eyni qiymətləndirilə bilməz.
İnsan niyə sevgilisinə yalan danışır?
Sevgiliyə deyilən yalanlar münasibətdə güvən probleminə səbəb ola bilər.
Məsələn, insan:
- harada olduğunu gizlədir;
- kimlə görüşdüyünü demir;
- keçmiş münasibəti haqqında yanlış məlumat verir;
- maliyyə məsələlərini gizlədir;
- başqa insanlarla münasibətlərini gizlədir.
Belə yalanlar təkrarlanarsa, qarşı tərəfin güvən hissi zəifləyə bilər.
Sağlam münasibətdə problem yarananda onu gizlətməkdənsə, açıq şəkildə danışmaq daha faydalıdır.
İnsan niyə dostuna yalan danışır?
Dostluqda yalanın səbəbləri də müxtəlifdir.
Bəzən insan dostunu incitməmək üçün həqiqəti gizlədir.
Bəzən isə dostunun reaksiyasından qorxur.
Məsələn, bir insan dostunun qərarını düzgün hesab etmir, amma mübahisə etməmək üçün:
“Bəli, yaxşı fikirdir.”
deyir.
Davamlı yalan isə dostluqda güvənin azalmasına səbəb ola bilər.
Uşaqlar niyə yalan danışır?
Uşaqlarda yalan danışmaq davranışı müxtəlif səbəblərlə ortaya çıxa bilər.
Uşaq:
- cəzadan qorxa bilər;
- diqqət çəkmək istəyə bilər;
- xəyal ilə reallığı qarışdıra bilər;
- başqasını sevindirmək istəyilə bilər;
- etdiyi səhvi gizlədə bilər;
- özünü daha güclü göstərmək istəyə bilər.
Uşağın yalan danışdığı zaman yalnız cəzalandırılması problemi həmişə həll etmir.
Bəzən uşağın niyə həqiqəti deməkdən qorxduğunu anlamaq daha vacibdir.
Yalan danışan insanı necə tanımaq olar?
İnsanların yalan danışarkən mütləq müəyyən bir bədən dili göstərdiyini söyləmək düzgün deyil.
Məsələn, “gözə baxmırsa, yalan danışır” fikri etibarlı universal qayda deyil.
İnsan göz təmasından müxtəlif səbəblərlə qaça bilər.
Daha düzgün yanaşma insanın normal davranışı ilə həmin vəziyyətdəki davranışı arasında dəyişikliklərə diqqət etməkdir.
Məsələn:
- əvvəl rahat danışdığı mövzuda birdən həddindən artıq müdafiəyə keçməsi;
- hadisəni izah edərkən çox ziddiyyətli məlumatlar verməsi;
- sadə suala həddindən artıq mürəkkəb cavab verməsi;
- əvvəl dediyi məlumatı sonradan dəyişməsi.
Bunlar şübhə yarada bilər, amma yenə də yalanın qəti sübutu deyil.
Yalan danışan insan həmişə vicdan əzabı çəkir?
Xeyr.
İnsanların yalan qarşısındakı emosional reaksiyaları fərqli ola bilər.
Bəzi insanlar yalan danışdıqdan sonra:
- narahatlıq;
- günahkarlıq;
- stress;
- peşmanlıq
hiss edə bilər.
Bəziləri isə öz davranışını asanlıqla əsaslandıra bilər.
Bu səbəbdən yalan danışan hər insanın mütləq özünü pis hiss etdiyini düşünmək doğru deyil.
Yalanın insan münasibətlərinə təsiri
Yalanın ən böyük zərərindən biri güvəni sarsıtmasıdır.
İnsan bir dəfə ciddi şəkildə aldadıldıqda sonrakı məlumatlara da şübhə ilə yanaşa bilər.
Məsələn:
“Bu dəfə də həqiqəti deyir?”
“Bəlkə yenə məndən nəsə gizlədir?”
kimi düşüncələr yarana bilər.
Nəticədə münasibətdə:
- şübhə;
- mübahisə;
- emosional məsafə;
- nəzarət;
- güvənsizlik
arta bilər.
Bir yalan niyə başqa yalan yaradır?
İnsan ilk yalanını gizlətmək üçün ikinci yalanı danışa bilər.
Məsələn:
“Harada idin?”
“İşdə.”
Əslində isə dostları ilə görüşüb.
Sonra:
“Bəs niyə işdən sonra bu qədər gec gəldin?”
“İş çox idi.”
Beləliklə, birinci yalanı qorumaq üçün yeni yalanlar yaranır.
Bu səbəbdən yalanın ən böyük problemlərindən biri onun zəncirvari şəkildə artmasıdır.
Həqiqəti demək niyə çətin olur?
Çünki həqiqət bəzən nəticə tələb edir.
İnsan səhv etdiyini etiraf etdikdə üzr istəməli ola bilər.
Münasibətdə etdiyi səhvi söylədikdə qarşı tərəfin reaksiyası ilə üzləşməli ola bilər.
İşdə səhvini etiraf etdikdə məsuliyyət daşımalı ola bilər.
Yalan isə həmin anda daha asan çıxış yolu kimi görünə bilər.
Amma bu rahatlıq çox vaxt müvəqqəti olur.
Yalan danışan insana necə yanaşmaq lazımdır?
Əgər kiminsə sizə yalan danışdığını düşünürsünüzsə, dərhal ittiham etmək əvəzinə əvvəlcə faktları dəqiqləşdirmək daha doğru yanaşmadır.
Sakit şəkildə:
“Dediyin məlumatla gördüyüm məlumat arasında fərq var. Mənə bunu izah edə bilərsən?”
demək daha konstruktiv ola bilər.
Bu, qarşı tərəfə özünü izah etmək imkanı verir.
Yalan danışmaq həmişə pisdirmi?
Bu suala sadə şəkildə “bəli” və ya “xeyr” cavabı vermək çətindir.
Gündəlik həyatda insanlar bəzən sosial münasibətləri qorumaq üçün həqiqəti yumşaldırlar.
Məsələn, kiminsə xətrinə dəyməmək üçün sözləri daha ehtiyatla seçmək normaldır.
Lakin yalan:
- başqasına ciddi zərər vurursa;
- insanı manipulyasiya edirsə;
- məsuliyyətdən yayınmaq üçün istifadə olunursa;
- münasibətdə güvəni dağıdırsa;
- maliyyə və ya şəxsi təhlükə yaradırsa,
artıq daha ciddi problemə çevrilir.
Yalan danışmağı necə azaltmaq olar?
İnsan özündə yalan danışmaq vərdişi gördükdə ilk növbədə yalanın səbəbini müəyyən etməlidir.
Özünüzdən soruşa bilərsiniz:
Mən niyə həqiqəti deməkdən qorxuram?
Hansı nəticədən çəkinirəm?
Mən özümü qorumağa çalışıram?
Başqasının məni necə qiymətləndirəcəyindən qorxuram?
Bu yalan həqiqətən məni qoruyur, yoxsa problemi böyüdür?
Bu suallar yalanın əsas səbəbini anlamağa kömək edə bilər.
Həqiqəti deməyi öyrənmək üçün nə etmək olar?
Səhvi qəbul edin
Səhv etmək insan olmağın bir hissəsidir.
Nəticələrdən qorxmayın
Bəzən həqiqətin nəticəsi çətin olsa da, yalanın nəticəsi daha ağır ola bilər.
Sərhəd qoymağı öyrənin
Hər suala cavab vermək məcburiyyətində deyilsiniz.
“Bu barədə danışmaq istəmirəm.”
demək yalan danışmaqdan daha sağlam seçim ola bilər.
Açıq ünsiyyət qurun
Münasibətlərdə problemləri gizlətmək əvəzinə danışmaq güvəni gücləndirə bilər.
Nəticə
İnsan niyə yalan danışır? Bu sualın tək bir cavabı yoxdur. İnsanlar qorxu, utanc, özünü qoruma, daha yaxşı görünmək, tənqid olunmamaq, münasibəti qorumaq, mənfəət əldə etmək və ya başqasını incitməmək kimi müxtəlif səbəblərlə yalan danışa bilərlər.
Bəzən yalanın arxasında pis niyyət deyil, sadəcə insanın özünü təhlükədən və ya narahatlıqdan qorumaq cəhdi dayanır.
Lakin yalan davamlı xarakter aldıqda münasibətlərdə ciddi problemlər yarada bilər. Xüsusilə sevgidə, dostluqda və ailə münasibətlərində güvən bir dəfə ciddi şəkildə sarsıldıqda onu yenidən qurmaq çətinləşə bilər.
Ona görə də sağlam münasibətlərin əsaslarından biri dürüstlük və açıq ünsiyyətdir.
İnsan hər zaman hər şeyi danışmaq məcburiyyətində deyil. Şəxsi sərhəd saxlamaq, müəyyən məlumatı paylaşmamaq və “bu barədə danışmaq istəmirəm” demək mümkündür. Əsas məsələ qarşı tərəfi bilərəkdən yanlış məlumatla idarə etməməkdir.
Əgər yalan danışmaq artıq vərdişə çevrilibsə və insan bunun qarşısını almaqda çətinlik çəkirsə, yalanın arxasında dayanan qorxu və emosional səbəbləri anlamaq vacibdir.
Çünki bəzən insanın dəyişdirməli olduğu şey yalanın özü deyil, həqiqəti deməyə niyə qorxduğudur.
Veten.Az insan münasibətləri, psixologiya, sevgi və gündəlik həyatda maraq doğuran mövzular haqqında maarifləndirici yazılar təqdim edir.
