Yuxusuzluğun səbəbləri – Gecələr niyə yata bilmirik? Ən çox rast gəlinən səbəblər və həlli yolları
Yuxusuzluğun səbəbləri
Veten.az tərəfindən hazırlanmış bu məqalədə yuxusuzluğun əsas səbəbləri, risk faktorları, əlamətləri, sağlamlığa təsirləri və yuxu keyfiyyətini artırmaq üçün tətbiq oluna biləcək üsullar haqqında ətraflı məlumat təqdim olunur.
Yuxu insan sağlamlığının ayrılmaz hissəsidir. Keyfiyyətli yuxu beynin və bədənin istirahət etməsini, hormonların tənzimlənməsini, immun sisteminin güclənməsini və gündəlik fəaliyyətin normal davam etməsini təmin edir. Lakin milyonlarla insan müxtəlif səbəblərdən yuxusuzluq problemi yaşayır. Bəziləri yatağa uzansa da uzun müddət yuxuya gedə bilmir, bəziləri isə gecə ərzində dəfələrlə oyanır və yenidən yuxuya getməkdə çətinlik çəkir.
Yuxusuzluq (insomniya) qısa müddətli və ya uzunmüddətli ola bilər. Əgər bu problem həftədə bir neçə dəfə təkrarlanır və aylarla davam edirsə, mütləq həkimlə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Yuxusuzluq nədir?
Yuxusuzluq insanın kifayət qədər yatmaq imkanına malik olmasına baxmayaraq normal yuxuya gedə bilməməsi, gecə tez-tez oyanması və ya səhər çox erkən oyanaraq yenidən yata bilməməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir.
Bu problem hər yaşda müşahidə oluna bilər, lakin daha çox:
- Yaşlı insanlarda
- Qadınlarda
- Stress altında yaşayan şəxslərdə
- Növbəli iş rejimində çalışanlarda
- Xroniki xəstəliyi olan insanlarda rast gəlinir.
Yuxusuzluğun ən çox rast gəlinən səbəbləri
1. Stress və psixoloji gərginlik
Ən geniş yayılmış səbəblərdən biri stressdir.
İş problemləri, ailədaxili münaqişələr, maddi sıxıntılar, imtahan həyəcanı və gələcəklə bağlı narahatlıqlar beyinin gecə saatlarında da aktiv qalmasına səbəb olur.
Stress hormonu olan kortizolun səviyyəsi yüksəldikdə insan rahat şəkildə yuxuya gedə bilmir.
2. Telefon və kompüterdən gec istifadə
Müasir dövrdə insanların əksəriyyəti yatmazdan əvvəl telefon və planşetdən istifadə edir.
Elektron cihazlardan yayılan mavi işıq melatonin hormonunun ifrazını azaldır.
Melatonin isə orqanizmin təbii yuxu hormonudur.
Nəticədə:
- yuxuya getmək gecikir;
- yuxu səthi olur;
- səhər yorğunluq yaranır.
3. Kofein qəbulunun çox olması
Çay, qəhvə, enerji içkiləri və bəzi qazlı içkilərin tərkibində olan kofein sinir sistemini stimullaşdırır.
Axşam saatlarında qəbul edilən kofein bir çox insanda 6–8 saat ərzində təsir göstərə bilər.
4. Qeyri-müntəzəm yuxu rejimi
Bir gün gecə saat 01:00-da, digər gün isə 22:00-da yatmaq bioloji saatı pozur.
Orqanizm müəyyən rejimə öyrəşə bilmədiyi üçün yuxu problemləri yaranır.
5. Depressiya
Depressiya zamanı:
- insan gecələr yata bilmir;
- tez-tez oyanır;
- səhər çox erkən oyanır.
Bəzi hallarda isə əksinə, həddindən artıq yuxululuq müşahidə edilir.
6. Narahatlıq pozuntuları
Panik atak, təşviş və daimi narahatlıq hissi beyinin gecə saatlarında da aktiv qalmasına səbəb olur.
Bu isə yuxunun keyfiyyətini ciddi şəkildə azaldır.
7. Xroniki ağrılar
Bel ağrısı
Boyun ağrısı
Oynaq xəstəlikləri
Migren
Revmatizm
kimi problemlər gecə rahat yatmağa mane olur.
8. Hormonal dəyişikliklər
Qadınlarda:
- hamiləlik;
- menopauza;
- menstruasiya dövrü
yuxunun pozulmasına səbəb ola bilər.
9. Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri
Hipertireoz zamanı maddələr mübadiləsi sürətlənir.
İnsan:
- ürəkdöyünmə,
- əsəbilik,
- tərləmə,
- yuxusuzluq yaşayır.
10. Dərman preparatları
Bəzi dərmanların yan təsiri olaraq yuxusuzluq meydana çıxa bilər.
Məsələn:
- bəzi antidepressantlar;
- hormonal preparatlar;
- kortizon tərkibli dərmanlar;
- bəzi təzyiq dərmanları.
11. Spirtli içkilər
Bir çox insan spirt qəbul etdikdən sonra tez yuxuya getsə də, gecənin ikinci yarısında yuxu tez-tez pozulur.
Nəticədə insan kifayət qədər dincəlmir.
12. Siqaret çəkmək
Nikotin güclü stimullaşdırıcı maddədir.
Axşam saatlarında siqaret çəkmək yuxuya getmə müddətini uzada bilər.
13. Yuxu apnesi
Bu xəstəlik zamanı nəfəs gecə ərzində dəfələrlə dayanır.
İnsan bunu hiss etməsə də beyin hər dəfə oyanır.
Nəticədə səhər:
- halsızlıq,
- baş ağrısı,
- yuxululuq yaranır.
14. Hərəkətsiz həyat tərzi
Fiziki aktivliyi az olan insanların yuxu keyfiyyəti də aşağı ola bilər.
Gündəlik yürüş və idman yuxunun yaxşılaşmasına kömək edir.
Yuxusuzluğun əlamətləri
Ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
- Uzun müddət yuxuya gedə bilməmək
- Gecə tez-tez oyanmaq
- Səhər erkən oyanmaq
- Yorğun oyanmaq
- Gün ərzində yuxululuq
- Diqqətin azalması
- Əsəbilik
- Unutqanlıq
- Baş ağrısı
- İş qabiliyyətinin aşağı düşməsi
Yuxusuzluğun sağlamlığa təsiri
Uzun müddət davam edən yuxusuzluq bir sıra ciddi problemlərə səbəb ola bilər:
- Yüksək qan təzyiqi
- Şəkərli diabet riskinin artması
- Ürək-damar xəstəlikləri
- İmmunitetin zəifləməsi
- Yaddaşın zəifləməsi
- Depressiya və təşviş pozuntuları
- Piylənmə
- Hormon balansının pozulması
- İş və təhsil performansının azalması
Yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün nə etmək lazımdır?
Mütəxəssislər aşağıdakı tövsiyələri verirlər:
- Hər gün eyni saatda yatın və oyanın.
- Axşam saatlarında kofeini məhdudlaşdırın.
- Yatmazdan 1–2 saat əvvəl telefon və kompüterdən istifadəni azaldın.
- Otağı qaranlıq və sakit saxlayın.
- Axşam ağır yeməklərdən uzaq durun.
- Gün ərzində fiziki aktiv olun.
- Yatmazdan əvvəl ilıq duş qəbul edin.
- Kitab oxumaq və sakit musiqi dinləmək rahatlamağa kömək edə bilər.
- Gün ərzində uzun müddət yatmamağa çalışın.
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əgər:
- yuxusuzluq 3–4 həftədən çox davam edirsə;
- gündəlik həyatınıza mane olursa;
- nəfəs dayanması, yüksək xorultu və ya tez-tez oyanma müşahidə olunursa;
- depressiya və ya güclü narahatlıq hissi varsa,
mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. Yuxusuzluğun səbəbi bəzən digər xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər və düzgün diaqnoz vacibdir.
Yuxusuzluğun qarşısını almaq mümkündürmü?
Bəli. Sağlam həyat tərzi, düzgün qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, stressin idarə olunması və sabit yuxu rejimi yuxusuzluq riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Yuxu gigiyenasına riayət etmək uzunmüddətli sağlamlıq üçün vacib amillərdən biridir.
Nəticə
Yuxusuzluq sadəcə gecə yata bilməmək deyil, həm də ümumi sağlamlığa təsir göstərən ciddi bir problemdir. Problemin səbəbi hər kəsdə fərqli ola bilər: stress, həyat tərzi, xəstəliklər və ya istifadə olunan dərmanlar buna səbəb ola bilər. Səbəbi vaxtında müəyyən edib aradan qaldırmaq həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığın qorunmasına kömək edir.
Veten.az oxucularına sağlam həyat tərzi, düzgün yuxu vərdişləri və etibarlı tibbi məlumatlar təqdim etməyə davam edir. Sağlam yuxu sağlam həyatın əsas şərtlərindən biridir və yuxusuzluq davamlı xarakter alarsa, peşəkar tibbi yardım almaq vacibdir.
