Zəngin tarixi keçmişə malik Xankəndi şəhəri uzun müddət işğal altında qalmış və bu dövr onun inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir . 2023 -cü ildə Azərbaycan region üzərində suverenliyini bərpa etmiş və bu, Xankəndinin tarixində mühüm bir an olmuşdur . Bərpadan bəri şəhərin dirçəldilməsi və inkişafı , infrastrukturunun gücləndirilməsi və mədəni irsin təşviqi üçün səylər göstərilmişdir. Bu gün Xankəndi Azərbaycan daxilində möhkəmlik və tərəqqinin simvolu kimi dayanır . Xankəndi şəhəri : Tarixi, iş dövrü , azadlığı və bu günü
Xankəndi: Tarixi, işğalı, azad edilməsi və bu günü
Xankəndi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən və ölkənin müasir tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan şəhərlərdən biridir. Şəhərin tarixi Qarabağ xanlığının tarixi ilə sıx bağlıdır. XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salınan Xankəndi sonrakı dövrlərdə inkişaf edərək Qarabağın mühüm yaşayış və sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilib.
XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi Xankəndinin tarixində ağır və mürəkkəb mərhələnin başlanmasına səbəb olub. Şəhər uzun illər Azərbaycan hökumətinin faktiki nəzarətindən kənarda qalıb və separatçı qurumun nəzarətində olub.
2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın Qarabağda mövqeyi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində suverenliyi tam bərpa edildi.
20 sentyabr 2023-cü il Xankəndinin müasir tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi.
2023-cü il oktyabrın 15-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xankəndi şəhərinin mərkəzində Dövlət Bayrağını ucaltdı.
Bu hadisədən sonra Xankəndidə dövlət idarəçiliyinin, sosial həyatın və şəhər infrastrukturunun yenidən qurulması istiqamətində genişmiqyaslı işlər başladı.
Xankəndi harada yerləşir?
Xankəndi Qarabağın dağlıq hissəsində, Şuşa şəhərinin yaxınlığında yerləşir.
Şəhər Qarabağ regionunun mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olmaqla yanaşı, Şuşa, Xocalı, Ağdam və digər ərazilərlə yaxın coğrafi mövqeyə malikdir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında qeyd olunur ki, Xankəndi XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salınıb və Qarabağ xanlığının paytaxtı Pənahabadın, yəni indiki Şuşanın təxminən 10 kilometrliyində yerləşdirilib.
Şəhərin dağətəyi relyefi və Qarabağın mərkəzi hissəsində yerləşməsi onun tarixən strateji əhəmiyyətini artırıb.
Xankəndi adının mənası
“Xankəndi” adı Azərbaycan toponimlərinin xarakterik nümunələrindən biridir.
“Xan” və “kənd” sözlərinin birləşməsindən yaranan ad Qarabağ xanlığı dövrü ilə əlaqələndirilir.
Azərbaycanın rəsmi tarixi materiallarında şəhərin Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salındığı bildirilir.
Bu səbəbdən Xankəndi adı şəhərin Qarabağ xanlığı ilə bağlı tarixi keçmişini özündə əks etdirən mühüm toponimlərdən biridir.
Xankəndinin yaranması
Xankəndinin tarixi XVIII əsrin sonlarına gedib çıxır.
Qarabağ xanlığı dövründə Pənahabadın ətrafında yeni yaşayış məntəqələrinin formalaşması prosesi gedirdi. Xankəndi də həmin dövrdə yaradılmış yaşayış məskənlərindən biri olub.
Şəhərin Şuşaya yaxın yerləşməsi təsadüfi deyildi. Xankəndinin salınmasında Qarabağ xanlığının digər mühüm yaşayış məntəqələrinə yaxınlıq da nəzərə alınmışdı.
Sonrakı dövrlərdə Xankəndi tədricən böyüyərək şəhər xarakteri qazandı.
Xankəndi XIX və XX əsrlərdə
Xankəndi XIX və XX əsrlərdə Qarabağ regionunun inkişaf edən yaşayış məntəqələrindən birinə çevrildi.
Şəhərdə yaşayış binaları, inzibati obyektlər, məktəblər və müxtəlif istehsal müəssisələri yaradıldı.
Sovet dövründə Xankəndinin iqtisadi və sosial infrastrukturu genişləndirildi.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında qeyd olunur ki, şəhərdəki binaların əksəriyyəti Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə inşa edilib.
Xankəndinin sənaye mərkəzi kimi inkişafı
Sovet dövründə Xankəndi Azərbaycanın inkişaf etmiş sənaye mərkəzlərindən biri olub.
Şəhərdə qida və içki istehsalı, toxuculuq, geyim, dəri və ayaqqabı sənayesi, elektrotexnika, mebel və tikinti materiallarının istehsalı kimi sahələr inkişaf edib.
Avtomobil təmiri, asfalt-beton və digər sənaye müəssisələri də fəaliyyət göstərib.
Bu baxımdan Xankəndi yalnız inzibati və yaşayış mərkəzi deyil, həm də Qarabağın mühüm iqtisadi məkanlarından biri kimi formalaşıb.
Xankəndi və Qarabağ münaqişəsi
1980-ci illərin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində yaranan gərginlik Qarabağ bölgəsinə də təsir göstərdi.
Xankəndi və ətraf ərazilər münaqişənin əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi.
1990-cı illərin əvvəllərində silahlı qarşıdurmanın genişlənməsi nəticəsində şəhər Azərbaycanın faktiki nəzarətindən çıxdı.
Bununla Xankəndidə uzun illər davam edən mürəkkəb və münaqişəli dövr başladı.
Xankəndinin işğal dövrü
1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Xankəndi Ermənistanın dəstəklədiyi separatçı qüvvələrin nəzarətində olub.
Azərbaycan dövlətinin mövqeyinə görə, şəhər və ətraf ərazilər Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin tərkibində qalırdı.
Lakin faktiki olaraq Azərbaycan dövlət qurumları uzun müddət şəhərə nəzarət edə bilməyib.
Xankəndi separatçı qurumun əsas siyasi və inzibati mərkəzinə çevrilmişdi.
İşğal dövründə Xankəndi
Uzunmüddətli münaqişə dövründə Xankəndinin şəhər siması və demoqrafik strukturu dəyişdi.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında şəhərin tarixi-mədəni irsinə zərər dəydiyi bildirilir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi səhifəsində qeyd olunur ki, Xankəndidə XVIII-XIX əsrlərə aid bəzi yaşayış və inzibati binaların görünüşü dəyişdirilib, qədim abidələrin bir hissəsi isə sökülüb.
Bu səbəbdən Xankəndinin tarixi irsinin araşdırılması və qorunması məsələsi şəhərin gələcək inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
2020-ci il Vətən müharibəsi və Xankəndi
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Qarabağ münaqişəsində yeni mərhələ yaratdı.
44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra rayon və şəhərləri işğaldan azad etdi.
10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı.
Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi hərbi üstünlük Qarabağdakı vəziyyətin dəyişməsinə səbəb oldu.
Lakin Xankəndi həmin mərhələdə Azərbaycanın tam nəzarətinə keçmədi.
Şəhər və ətraf ərazilərdə Rusiya sülhməramlı kontingenti yerləşdirildi.
2023-cü ilin sentyabr hadisələri
2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda vəziyyət yenidən gərginləşdi.
19 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, 19-20 sentyabr tarixlərində keçirilən əməliyyat nəticəsində Qarabağda qanunsuz erməni silahlı birləşmələrinin mövqeləri zərərsizləşdirildi və Azərbaycan ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası təmin edildi.
Tədbirlərdən sonra separatçı silahlı birləşmələrin tərksilah olunması prosesi başladı.
Xankəndi də Azərbaycanın dövlət nəzarətinə keçdi.
20 sentyabr – Xankəndi Şəhəri Günü
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günləri təsis edilib.
Xankəndi üçün 20 sentyabr tarixi şəhər günü kimi müəyyənləşdirilib.
Bu tarix həm də 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət suverenliyinin tam bərpa edilməsi ilə bağlı mühüm tarixi gün kimi yadda qalıb.
Xankəndidə Azərbaycan bayrağının ucaldılması
15 oktyabr 2023-cü il Xankəndinin yeni tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan gün oldu.
Həmin gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xankəndi şəhərinin mərkəzi meydanında Dövlət Bayrağını ucaltdı.
Prezidentin çıxışında bu hadisə Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə əlaqələndirildi.
Azərbaycan bayrağının Xankəndinin mərkəzində dalğalanması şəhərin müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi təqdim edildi.
Xankəndidə Zəfər paradı
Xankəndidə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpasından sonra baş verən ilk böyük hadisələrdən biri 8 noyabr 2023-cü ildə keçirilən hərbi parad oldu.
Parad Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfərin üçüncü ildönümünə həsr edilmişdi.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev paradda iştirak edib. Hərbi parad Xankəndinin Azərbaycan dövlətinin nəzarətində yeni mərhələyə daxil olmasının simvolik hadisələrindən birinə çevrildi.
Xankəndidə prezident seçkiləri
Xankəndidə Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin bərpasından sonra mühüm siyasi hadisələrdən biri də prezident seçkilərinin keçirilməsi oldu.
7 fevral 2024-cü ildə Azərbaycan Prezidentinin növbədənkənar seçkiləri üzrə Xankəndidə seçki məntəqəsi fəaliyyət göstərdi.
Bu, müstəqil Azərbaycanın tarixində Qarabağda, məhz Xankəndidə prezident seçkilərinin keçirilməsi baxımından əlamətdar hadisə idi.
Xankəndidə futbolun qayıdışı
Xankəndidə həyatın bərpasının simvolik hadisələrindən biri də futbolun şəhərə qayıtması oldu.
21 dekabr 2023-cü ildə Xankəndi stadionunda “Qarabağ” və MOİK komandaları arasında Azərbaycan Kubokunun 1/8 final mərhələsinin oyunu keçirildi.
Bu, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə keçirilən ilk futbol matçı kimi tarixə düşdü.
Xankəndi stadionunda futbol matçının keçirilməsi şəhərdə sosial həyatın və idman ənənələrinin yenidən canlandırılması baxımından mühüm hadisə idi.
Xankəndidə təhsil
Xankəndidə dövlət suverenliyinin bərpasından sonra sosial infrastrukturun yenidən qurulmasına başlanılıb.
Şəhərdə məktəblərin və digər təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti bərpa edilir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, Xankəndidə Nizami Gəncəvi adına 4 nömrəli tam orta məktəb və Kərkicahan qəsəbəsində 1 nömrəli tam orta məktəb əsaslı təmirdən sonra istifadəyə verilib. Həmçinin 1 nömrəli körpələr evi-uşaq bağçasının açılışı keçirilib.
Bu layihələr şəhərin normal sosial həyatının bərpasının əsas istiqamətlərindən biridir.
Qarabağ Universiteti və Xankəndi
Xankəndinin gələcək inkişafında təhsilin xüsusi rolu var.
Qarabağ Universiteti Xankəndidə yerləşən əsas ali təhsil mərkəzlərindən biridir.
Universitetin fəaliyyətinin bərpası Qarabağda ali təhsilin inkişafı və regionun gənclərinin burada təhsil alması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Universitetin əsas binası və tələbə yataqxanası əsaslı təmir olunub, Biznes və İqtisadiyyat fakültəsi üçün yeni bina istifadəyə verilib. Universitetin klinikası da fəaliyyət göstərir.
Beləliklə, Xankəndi təkcə inzibati mərkəz kimi deyil, həm də elm və təhsil şəhəri kimi inkişaf etdirilir.
Xankəndidə yeni iqtisadi mühit
Şəhərin bərpası yalnız yaşayış və sosial infrastrukturu əhatə etmir.
Xankəndidə biznes və xidmət sektorunun inkişafı üçün yeni obyektlər yaradılır.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, Xankəndi Konqres Mərkəzi və “Xankəndi” Mehmanxana Kompleksinə aid biznes mərkəzləri şəhərin biznes mühitinin inkişafına və yeni iş yerlərinin yaradılmasına xidmət edəcək.
Bu layihələr şəhərin gələcəkdə Qarabağın mühüm iqtisadi və inzibati mərkəzlərindən birinə çevrilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Xankəndi Konqres Mərkəzi
Xankəndidə müasir tədbirlərin keçirilməsi üçün Konqres Mərkəzi yaradılıb.
Mərkəz müxtəlif ictimai, mədəni, biznes və beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulur.
Bu cür infrastruktur şəhərin Qarabağ regionunda tədbir və görüşlər üçün mühüm məkanlardan birinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Xankəndi Mehmanxana Kompleksi
Şəhərin inkişafı ilə paralel olaraq hotel və xidmət infrastrukturu da formalaşdırılır.
“Xankəndi” Mehmanxana Kompleksi şəhərin gələcək turizm və biznes potensialının inkişafına xidmət edən obyektlərdən biridir.
Yeni hotel infrastrukturu Xankəndidə qonaqların, turistlərin, iş adamlarının və müxtəlif tədbir iştirakçılarının qəbuluna şərait yaradır.
Xankəndidə Zəfər parkı
Xankəndidə yaradılan mühüm məkanlardan biri də Zəfər parkıdır.
Park Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin və 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfərin yaddaşını yaşadan məkanlardan biridir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, Zəfər parkı Xankəndi sakinləri və şəhərə gələn qonaqlar üçün istirahət və asudə vaxt məkanı kimi də xidmət edəcək.
Xankəndi bu gün
Bu gün Xankəndi Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinə tam şəkildə inteqrasiya olunan şəhərlərdən biridir.
Şəhərdə dövlət qurumlarının fəaliyyəti, sosial obyektlərin yaradılması, təhsil müəssisələrinin inkişafı və biznes infrastrukturunun qurulması istiqamətində işlər aparılır.
2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin bərpasından sonra Xankəndidə ardıcıl şəkildə mühüm hadisələr baş verib.
Dövlət bayrağının ucaldılması, hərbi paradın keçirilməsi, prezident seçkilərinin təşkili, futbol matçının keçirilməsi və təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinin bərpası şəhərin yeni mərhələsinin əsas göstəriciləridir.
Xankəndinin gələcəyi
Xankəndinin qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri şəhərin müasir Qarabağın əsas mərkəzlərindən birinə çevrilməsidir.
Şəhərin inkişafında bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
- müasir şəhər infrastrukturunun formalaşdırılması;
- təhsil və elm mərkəzlərinin inkişafı;
- biznes və xidmət sektorunun genişləndirilməsi;
- turizmin inkişaf etdirilməsi;
- tarixi-mədəni irsin qorunması;
- sosial obyektlərin artırılması;
- yeni iş yerlərinin yaradılması;
- Qarabağın digər şəhərləri ilə nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi.
Bu proseslərin nəticəsində Xankəndinin Qarabağın inzibati, təhsil, mədəniyyət və biznes mərkəzlərindən birinə çevrilməsi gözlənilir.
Xankəndinin tarixində əsas tarixlər
XVIII əsrin sonları – Xankəndinin Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salınması.
XIX-XX əsrlər – şəhərin inkişaf etməsi və iqtisadi-sosial infrastrukturunun formalaşması.
1980-ci illərin sonları – Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin Qarabağda kəskinləşməsi.
1990-cı illərin əvvəlləri – Xankəndinin Azərbaycanın faktiki nəzarətindən çıxması.
1990-cı illər-2020 – şəhərin separatçı qurumun nəzarətində qalması.
27 sentyabr 2020 – Vətən müharibəsinin başlanması.
10 noyabr 2020 – üçtərəfli bəyanatın imzalanması və Qarabağda yeni mərhələnin başlanması.
19-20 sentyabr 2023 – Azərbaycanın lokal xarakterli antiterror tədbirləri.
20 sentyabr 2023 – Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət suverenliyinin tam bərpası.
15 oktyabr 2023 – Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması.
8 noyabr 2023 – Xankəndidə Zəfərin üçüncü ildönümünə həsr olunmuş hərbi paradın keçirilməsi.
21 dekabr 2023 – Xankəndi stadionunda “Qarabağ”-MOİK futbol matçının keçirilməsi.
7 fevral 2024 – Xankəndidə Azərbaycan Prezidenti seçkilərinin keçirilməsi.
2024-2026-cı illər – şəhərdə sosial, təhsil, biznes və şəhər infrastrukturu layihələrinin genişləndirilməsi.
Nəticə
Xankəndinin tarixi Qarabağın və Azərbaycanın ümumi tarixinin mühüm səhifələrindən biridir.
XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salınan şəhər sonrakı əsrlərdə inkişaf edərək Qarabağın mühüm yaşayış və sənaye mərkəzinə çevrildi.
XX əsrin sonlarında başlayan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi Xankəndinin tarixində uzun və mürəkkəb dövr yaratdı. Şəhər uzun illər Azərbaycan dövlətinin faktiki nəzarətindən kənarda qaldı.
2020-ci il Vətən müharibəsi Qarabağda yeni reallıq yaratdı.
19-20 sentyabr 2023-cü ildə keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət suverenliyi tam bərpa edildi.
Ardınca Xankəndidə Azərbaycan dövlətinin rəmzləri və institutları bərpa olunmağa başladı.
15 oktyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Bayrağının Xankəndinin mərkəzində ucaldılması şəhərin yeni tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri oldu.
Bu gün Xankəndi yeni mərhələyə qədəm qoyub.
Məktəblər fəaliyyət göstərir, Qarabağ Universiteti inkişaf edir, biznes və xidmət infrastrukturu yaradılır, idman və ictimai həyat canlanır.
Xankəndi stadionunda futbol matçının keçirilməsi, şəhərdə hərbi paradın təşkili və prezident seçkilərinin keçirilməsi şəhərdə həyatın yenidən formalaşmasının mühüm göstəriciləridir.
Xankəndinin qarşısında artıq yeni vəzifə dayanır: tarixi yaddaşı qorumaqla müasir, inkişaf etmiş və Qarabağın mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmək.
Xankəndinin yeni tarixi artıq yalnız münaqişə ilə deyil, suverenlik, quruculuq, təhsil, iqtisadi inkişaf və gələcəyə qayıdışla yazılır.
