Mariana çökəkliyi haqqında inanılmaz faktlar: Yerin ən dərin nöqtəsində nə var?

Mariana çökəkliyi Yer kürəsinin okeanlarında məlum olan ən dərin çökəklikdir. Sakit okeanın qərb hissəsində, Mariana adaları və Quam adasının yaxınlığında yerləşən bu nəhəng sualtı quruluşun ən dərin hissəsi Challenger Deep adlanır.

2026-cı ildə də Mariana çökəkliyi dünyanın ən sirli və ən çətin tədqiq olunan təbii məkanlarından biri olaraq qalır. Burada dərinlik təxminən 11 kilometrə çatır. NOAA-nın daha dəqiq ölçmələrə əsaslanan məlumatında Challenger Deep-in ən dərin müşahidə edilmiş dəniz dibi 10 935 metr ± 6 metr göstərilir.

Bu rəqəmi təsəvvür etmək üçün sadə müqayisə kifayətdir: Everest dağı Mariana çökəkliyinin ən dərin hissəsinə yerləşdirilsəydi, dağın zirvəsinin üzərində belə bir kilometrdən çox su qalardı. NOAA da Challenger Deep-in Everestin hündürlüyündən təxminən 7 min fut daha dərin olduğunu qeyd edir.

Veten.az olaraq Mariana çökəkliyi haqqında bu araşdırmanı 2026-cı ilin aktual elmi məlumatları əsasında hazırladıq. Dünyanın ən dərin nöqtəsi haqqında yeni tədqiqatlar və ölçmələr əldə edildikcə bu məlumatlar da yenilənə bilər.

Mariana çökəkliyi harada yerləşir?

Mariana çökəkliyi Sakit okeanın qərbində, Mariana adalarının şərqində yerləşir. Çökəkliyin ən dərin hissəsi olan Challenger Deep Mariana çökəkliyinin cənub hissəsində yerləşir.

Mariana çökəkliyi təxminən 2 550 kilometr uzunluğa, orta hesabla isə təxminən 69 kilometr enə malikdir. Onun forması uzun və qövsvari nəhəng sualtı yarğanı xatırladır.

Bu ərazi Yer qabığının tektonik hərəkətləri nəticəsində formalaşıb. Sakit okean plitəsinin digər plitənin altına doğru batması – yəni subduksiya prosesi – Mariana çökəkliyinin yaranmasının əsas səbəbidir.

Challenger Deep nədir?

Challenger Deep Mariana çökəkliyinin, eyni zamanda dünya okeanlarının ən dərin məlum hissəsidir.

Onun adı 1875-ci ildə Mariana çökəkliyində ölçmə aparan HMS Challenger gəmisinin adından götürülüb. İlk ölçmələr müasir texnologiya ilə müqayisədə kifayət qədər primitiv olsa da, həmin ekspedisiya okeanın dibinin burada son dərəcə dərin olduğunu müəyyənləşdirib.

Sonrakı illərdə müxtəlif gəmilər, sonar sistemləri və sualtı aparatlarla yeni ölçmələr aparılıb.

2020-ci ildə həyata keçirilən sualtı aparat tədqiqatları əsasında aparılan və NOAA-da saxlanılan elmi araşdırmada Challenger Deep üçün 10 935 metr dərinlik müəyyən edilib. Tədqiqatçılar ölçmənin qeyri-müəyyənliyini ±6 metr olaraq qiymətləndiriblər.

Bu səbəbdən internetdə Mariana çökəkliyinin dərinliyi ilə bağlı 10 900, 10 935, 10 984 və hətta 11 000 metrdən artıq müxtəlif rəqəmlərə rast gəlmək mümkündür. Bunun əsas səbəbi ölçmə metodlarının və konkret ölçülən nöqtələrin fərqli olmasıdır.

11 kilometr dərinlikdə təzyiq nə qədərdir?

Mariana çökəkliyinin ən heyrətamiz xüsusiyyətlərindən biri yalnız dərinliyi deyil, həmin dərinlikdəki nəhəng su təzyiqidir.

Okeanda hər 10 metrə yaxın dərinləşdikcə təzyiq təxminən bir atmosfer artır. Buna görə Challenger Deep səviyyəsində təzyiq səthdəki atmosfer təzyiqindən min dəfədən çox yüksək ola bilər.

Bu şəraitdə adi insanın qoruyucu vasitə olmadan yaşaması mümkün deyil. Buna görə Mariana çökəkliyinin dibinə yalnız xüsusi hazırlanmış, ekstremal təzyiqə davamlı sualtı aparatlarla enmək mümkündür.

Məhz bu nəhəng təzyiq dərin okeanın tədqiq edilməsini son dərəcə mürəkkəb və bahalı prosesə çevirir.

Mariana çökəkliyində işıq varmı?

Xeyr.

Günəş işığı okeanda yalnız müəyyən dərinliyə qədər nüfuz edə bilir. Təxminən 1 000 metrdən aşağıda okean tamamilə qaranlıq hesab olunur və fotosintez üçün kifayət qədər işıq yoxdur.

Challenger Deep isə təxminən 11 kilometr dərinlikdə yerləşdiyinə görə burada təbii günəş işığı yoxdur.

Bu səbəbdən çökəkliyin dibindəki canlılar Yer səthindəki həyat formalarından tamamilə fərqli şəraitdə yaşayırlar.

Belə dərinlikdə canlılar necə yaşayır?

Mariana çökəkliyində həyatın olmaması uzun müddət mümkün hesab edilsə də, tədqiqatlar bunun əksini göstərib.

Burada müxtəlif mikroorqanizmlər, xırda xərçəngkimilər və digər dərin dəniz canlılarına rast gəlinir.

Onların orqanizmləri yüksək təzyiq, soyuqluq, qaranlıq və qida çatışmazlığı kimi ekstremal şərtlərə uyğunlaşıb.

NOAA-nın məlumatına görə, Mariana bölgəsində hidrotermal ventlər də qeyri-adi canlı formalarının yaşadığı xüsusi ekosistemlər yaradır. Bu ventlərdən çıxan mayelər yüksək temperatur və müxtəlif minerallarla zəngin olur.

Mariana çökəkliyində balıq yaşayır?

Bəli, lakin dərinlik artdıqca balıqların yaşaya bildiyi sərhəd də ortaya çıxır.

NOAA-nın 2026-cı ilin yanvarında yayımladığı məlumatda dərin dəniz salyangoz balıqlarının təxminən 8 200-8 400 metrə qədər dərinlikdə yaşaya bildiyi qeyd edilir.

Alimlərin fikrincə, bundan daha dərin ərazilərdə su təzyiqi sümük skeletinə malik balıqlar üçün ciddi fizioloji məhdudiyyət yarada bilər. Bu dərinlikdən aşağıda aşkar edilən canlıların isə əsasən onurğasızlar olduğu bildirilir.

Bu isə Mariana çökəkliyinin dibində niyə daha çox mikroorqanizmlər və onurğasız canlıların öyrənildiyini izah edir.

Mariana çökəkliyinin dibinə ilk dəfə kim enib?

Mariana çökəkliyinin ən dərin hissəsinə insanlı aparatla ilk tarixi eniş 1960-cı il yanvarın 23-də həyata keçirilib.

İsveçrəli okeanoqraf Jak Pikkar və ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin zabiti Don Uolş “Trieste” batiskafı ilə Challenger Deep ərazisinə eniblər.

Bu ekspedisiya insanın Yer kürəsinin ən dərin məlum nöqtəsinə çatmasının ilk nümunəsi olub. NOAA-nın tarixi məlumatlarında həmin eniş zamanı təxminən 10,9 kilometr dərinliyə çatıldığı göstərilir.

Ceyms Kemeron Mariana çökəkliyinə necə endi?

2012-ci ildə məşhur rejissor və okean tədqiqatlarına marağı ilə tanınan Ceyms Kemeron xüsusi hazırlanmış “DEEPSEA CHALLENGER” sualtı aparatı ilə Challenger Deep-ə təkbaşına enib.

Bu ekspedisiya Mariana çökəkliyinin öyrənilməsi baxımından mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.

Kemeronun enişi zamanı müxtəlif elmi məlumatlar və nümunələr toplanıb. NOAA bu ekspedisiyanın okeanın ən az öyrənilmiş bölgələrindən biri haqqında elmi biliklərin genişlənməsinə töhfə verdiyini qeyd edir.

Mariana çökəkliyində vulkanlar və hidrotermal ventlər

Mariana bölgəsi yalnız dərinliyi ilə deyil, geoloji aktivliyi ilə də diqqət çəkir.

Ərazidə sualtı vulkanlar, palçıq vulkanları və hidrotermal ventlər mövcuddur.

Bu ventlərdən çıxan isti və minerallarla zəngin mayelər ətrafında özünəməxsus ekosistemlər formalaşır.

NOAA-nın məlumatına görə, Mariana Milli Dəniz Abidəsinin vulkanik hissəsində bəzi hidrotermal ventlərdə son dərəcə turş və yüksək temperaturlu mühitlərə baxmayaraq müxtəlif canlılar yaşaya bilir.

Burada sualtı “qar” yağır

Mariana çökəkliyinin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də dərinlikdə baş verən “dəniz qarı” hadisəsidir.

Bu, göydən yağan qar deyil. Suyun üst qatlarında yaranan ölü orqanizmlərin qalıqları, mikroorqanizmlər və digər üzvi maddələrin hissəcikləri yavaş-yavaş aşağıya doğru çökür.

Bu maddələr dərin okeanda yaşayan bəzi orqanizmlər üçün mühüm qida mənbəyidir.

Beləliklə, günəş işığının olmadığı bu nəhəng qaranlıq dünyada həyatın davam etməsinə səthdəki okean ekosistemləri də müəyyən töhfə verir.

Mariana çökəkliyində temperatur necədir?

Dərin okean ümumilikdə soyuq mühitdir. NOAA dərin okeanın orta temperaturunun təxminən 4°C olduğunu bildirir.

Lakin hidrotermal ventlərin yaxınlığında vəziyyət fərqlidir. Burada Yer daxilindən gələn istilik səbəbindən suyun temperaturu ətraf mühitdən kəskin şəkildə yüksək ola bilər.

Bu, eyni ərazidə bir-birindən tamamilə fərqli ekstremal şəraitlərin yaranmasına səbəb olur.

Mariana çökəkliyi niyə bu qədər vacibdir?

Mariana çökəkliyinin tədqiqi yalnız “dünyanın ən dərin yeri”ni müəyyən etmək üçün aparılmır.

Bu ərazi alimlərə:

• Yer qabığının hərəkətlərini;
• tektonik plitələrin qarşılıqlı təsirini;
• dərin okean ekosistemlərini;
• yüksək təzyiqə uyğunlaşan canlıları;
• hidrotermal ventləri;
• okeanın kimyəvi xüsusiyyətlərini;
• dərinlikdə mikroorqanizmlərin həyatını

öyrənmək imkanı verir.

Bundan başqa, dəniz dibinin xəritələndirilməsi zəlzələlər, sunamilər və okean proseslərinin daha yaxşı başa düşülməsinə də kömək edə bilər.

2026-cı ildə Mariana çökəkliyi haqqında ən vacib faktlar

2026-cı il etibarilə mövcud elmi məlumatları ümumiləşdirsək:

Mariana çökəkliyi – dünyanın ən dərin okean çökəkliyidir.

Yerləşməsi: Sakit okeanın qərb hissəsi, Mariana adaları və Quam yaxınlığı.

Ən dərin hissəsi: Challenger Deep.

Dərinliyi: NOAA-nın 2021-ci ildə dərc edilmiş dəqiq ölçməsində 10 935 ± 6 metr.

Uzunluğu: təxminən 2 550 kilometr.

Orta eni: təxminən 69 kilometr.

Əsas yaranma səbəbi: tektonik plitələrin subduksiyası.

Əsas xüsusiyyəti: ekstremal təzyiq, qaranlıq və aşağı temperatur.

İlk insanlı eniş: 1960-cı ildə “Trieste” batiskafı.

Məşhur solo eniş: 2012-ci ildə Ceyms Kemeron.

2026-cı ildə diqqət çəkən elmi məlumat: NOAA dərin dəniz balıqlarının yaşama sərhədlərinin təxminən 8 200-8 400 metr ətrafında ola biləcəyini qeyd edir.

Yerin ən dərin nöqtəsi hələ də tam öyrənilməyib

Texnologiya sürətlə inkişaf etsə də, dünya okeanlarının dərinlikləri haqqında biliklərimiz hələ məhduddur.

NOAA-nın məlumatına görə, 2024-cü ilin iyununa qədər dünya okean dibinin yalnız təxminən 26 faizi yüksək dəqiqliklə xəritələndirilmişdi. Bu isə Yer kürəsinin sualtı relyefinin böyük hissəsinin hələ də tam öyrənilmədiyini göstərir.

Mariana çökəkliyi də bu baxımdan elm üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Burada aparılan hər yeni ekspedisiya alimlərə ekstremal şəraitdə həyatın necə mövcud olduğunu və planetimizin dərinliklərində hansı proseslərin getdiyini daha yaxşı anlamağa imkan verir.

Mariana çökəkliyi haqqında 10 maraqlı fakt

1. Mariana çökəkliyi dünyanın ən dərin okean çökəkliyidir.
2. Onun ən dərin hissəsi Challenger Deep adlanır.
3. Challenger Deep təxminən 11 kilometr dərinliyə çatır.
4. Bu dərinlikdə günəş işığı yoxdur.
5. Su təzyiqi səthdəkindən min dəfədən çox yüksəkdir.
6. Buna baxmayaraq burada həyat mövcuddur.
7. 1960-cı ildə insanlar ilk dəfə bu dərinliyə çatıb.
8. 2012-ci ildə Ceyms Kemeron təkbaşına Challenger Deep-ə enib.
9. Ərazidə hidrotermal ventlər və sualtı vulkanlar mövcuddur.
10. 2026-cı ildə belə Mariana çökəkliyi Yer kürəsinin ən az öyrənilmiş ekstremal mühitlərindən biri olaraq qalır.