Qısqanclığın səbəbləri – İnsan niyə qısqanır?
Qısqanclıq insanların münasibətlərində ən çox rast gəlinən emosiyalardan biridir. Sevgi münasibətlərində, dostluqda, ailədə, hətta iş və sosial münasibətlərdə belə qısqanclıq müəyyən formada özünü göstərə bilər. Bəzən qısqanclıq insanın qarşı tərəfə verdiyi dəyərdən qaynaqlanır, bəzən isə güvənsizlik, qorxu və keçmişdə yaşanan mənfi təcrübələrlə əlaqəli olur.
Bəs insan niyə qısqanır? Qısqanclığın əsas səbəbləri hansılardır? Qısqanclıq sevginin göstəricisidirmi? Həddindən artıq qısqanclıq münasibətlərə necə təsir edir?
Veten.Az qısqanclığın yaranmasına səbəb olan əsas amilləri, qadın və kişilərdə qısqanclığın necə özünü göstərdiyini və sağlam münasibətlərdə bu hissin necə idarə oluna biləcəyini araşdırıb.
Qeyd: Qısqanclıq normal emosional reaksiya ola bilər. Lakin həddindən artıq qısqanclıq nəzarət, təzyiq, təhqir və şəxsi sərhədlərin pozulmasına çevrilirsə, bu artıq sağlam münasibət baxımından ciddi problem yarada bilər.
Qısqanclıq nədir?
Qısqanclıq insanın dəyər verdiyi münasibəti və ya insanı itirmək qorxusu ilə əlaqəli mürəkkəb emosional reaksiyadır.
Məsələn, sevgilinizin başqa biri ilə çox yaxın danışması sizi narahat edə bilər. Dostunuzun başqa insanlarla daha çox vaxt keçirməsi sizdə kənarda qalmaq hissi yarada bilər. Hətta ailədə bir övladın digərinə daha çox diqqət göstərildiyini düşünməsi də qısqanclığa səbəb ola bilər.
Qısqanclığın tərkibində çox vaxt bir neçə hiss birlikdə olur:
- itirmək qorxusu;
- güvənsizlik;
- narahatlıq;
- müqayisə;
- rəqabət hissi;
- özünə inamsızlıq;
- qəzəb;
- kədər;
- diqqət və sevgi ehtiyacı.
Bu səbəbdən qısqanclıq yalnız “sevmək” və ya “sevməmək” məsələsi deyil. Onun arxasında daha dərin emosional səbəblər dayana bilər.
Qısqanclığın əsas səbəbləri hansılardır?
Qısqanclığın səbəbi hər insanda eyni olmur. Bəzən konkret bir hadisə qısqanclığa səbəb olur, bəzən isə insanın daxili qorxuları bu hissi gücləndirir.
Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
- Özünə güvənməmək
- Qarşı tərəfi itirmək qorxusu
- Keçmişdə yaşanan xəyanət
- Güvən problemleri
- Özünü başqaları ilə müqayisə etmək
- Tərk edilmək qorxusu
- Diqqət və sevgi ehtiyacı
- Keçmiş münasibətlərin təsiri
- Qarşı tərəfin davranışları
- Həddindən artıq bağlılıq
- Nəzarəti itirmək qorxusu
- Aşağı özünəinam
- Yanlış anlaşılmalar
- Münasibətdə ünsiyyət çatışmazlığı
- Sahiblik hissinin güclü olması
İndi isə bu səbəblərə daha ətraflı nəzər salaq.
1. Özünə güvənməmək qısqanclığın əsas səbəblərindən biridir
İnsan özünü kifayət qədər dəyərli və cəlbedici hesab etmədikdə qısqanclığa daha meyilli ola bilər.
Məsələn, bir insan düşünə bilər:
“Bəlkə məndən daha yaxşı birini tapacaq?”
“Bəlkə mən kifayət qədər yaxşı deyiləm?”
“Onun ətrafında məndən daha gözəl insanlar var.”
Bu düşüncələr reallığa əsaslanmasa belə, insanın emosiyalarına ciddi təsir edə bilər.
Özünə inamı aşağı olan insan qarşı tərəfin adi davranışlarını belə təhlükə kimi qəbul edə bilər.
2. Sevdiyi insanı itirmək qorxusu
Qısqanclığın ən geniş yayılmış səbəblərindən biri itirmək qorxusudur.
İnsan qarşı tərəfə nə qədər çox bağlanırsa, onu itirmək ehtimalı barədə düşünmək də bir o qədər narahatedici ola bilər.
Məsələn, sevgilisinin başqa insanlarla yaxın münasibətdə olması həmin şəxsdə:
“Onu itirə bilərəm”
qorxusu yarada bilər.
Bu qorxu müəyyən həddə normaldır. Problem isə həmin qorxunun insanın bütün davranışlarını idarə etməyə başlamasıdır.
3. Keçmişdə xəyanət yaşamaq
Əvvəlki münasibətində xəyanət görmüş insan yeni münasibətində daha ehtiyatlı və qısqanc davrana bilər.
Məsələn, keçmiş sevgilisi ona yalan danışıbsa, yeni münasibətində də oxşar davranış axtarmağa başlaya bilər.
Bu zaman insanın düşüncəsində belə bir mexanizm yarana bilər:
“Bir dəfə belə oldu, yenə ola bilər.”
Nəticədə yeni münasibətdə qarşı tərəf heç bir yanlış davranış etməsə belə, keçmiş təcrübənin yaratdığı qorxu qısqanclığa səbəb ola bilər.
4. Güvən problemleri
Sağlam münasibətin əsaslarından biri qarşılıqlı güvəndir.
Əgər insan qarşı tərəfə tam etibar edə bilmirsə, onun davranışlarını daim analiz etməyə başlaya bilər.
Məsələn:
- Telefonunu kimə yazdı?
- Niyə gec cavab verdi?
- Harada idi?
- Kimlə görüşdü?
- Niyə həmin şəxsi sosial mediada izləyir?
Bu suallar zamanla qısqanclığı daha da gücləndirə bilər.
5. Özünü başqaları ilə müqayisə etmək
Sosial media dövründə bu səbəb xüsusilə geniş yayılıb.
İnsan özünü sevgilisinin, dostunun və ya həyatındakı digər insanların ətrafındakı şəxslərlə müqayisə edə bilər.
Məsələn:
“O məndən daha gözəldir.”
“O məndən daha uğurludur.”
“O daha yaxşı geyinir.”
“O daha çox pul qazanır.”
Belə müqayisələr insanın özünəinamını azalda və qısqanclığı gücləndirə bilər.
Əslində isə münasibətlər yalnız görünüş, pul və ya sosial status üzərində qurulmur.
6. Tərk edilmək qorxusu
Bəzi insanlarda “məni tərk edəcəklər” qorxusu daha güclü olur.
Belə insanlar münasibətlərdə qarşı tərəfin kiçik dəyişikliklərini belə ciddi qəbul edə bilərlər.
Məsələn, sevgilisi əvvəlkindən bir qədər az yazdıqda dərhal:
“Artıq məni istəmir”
və ya
“Başqa biri var”
kimi düşüncələr yarana bilər.
Halbuki qarşı tərəfin həmin gün yorğun olması, işi çox olması və ya başqa problemi olması da mümkündür.
7. Uşaqlıqda yaşanan təcrübələr
İnsanın münasibətlərə baxışı bəzən uşaqlıqda formalaşan təcrübələrdən təsirlənə bilər.
Ailədə daim güvənsizlik, mübahisə və ya diqqət uğrunda rəqabət müşahidə edən insan sonrakı münasibətlərində də müəyyən qorxular yaşaya bilər.
Məsələn, uşaqlıqda özünü digər uşaqlarla müqayisə edilmiş hiss edən biri böyüdükdə də özünü başqaları ilə müqayisə etməyə meyilli ola bilər.
Bu isə qısqanclığı gücləndirə bilər.
8. Qarşı tərəfin davranışları qısqanclığa səbəb ola bilər
Qısqanclığın bütün səbəblərini yalnız qısqanan insanın xarakterində axtarmaq düzgün deyil.
Bəzən qarşı tərəfin davranışı da münasibətdə güvənsizlik yarada bilər.
Məsələn:
- davamlı yalan danışmaq;
- münasibəti gizlətmək;
- keçmiş sevgili ilə sərhədsiz ünsiyyət;
- sözündə durmamaq;
- münasibət barədə qeyri-müəyyən davranmaq;
- başqa insanlarla münasibətdə sərhədlərə riayət etməmək.
Belə hallarda qısqanclıq müəyyən real davranışa reaksiya kimi ortaya çıxa bilər.
9. Həddindən artıq emosional bağlılıq
Bir insan bütün emosional ehtiyaclarını yalnız bir şəxsin üzərinə qurduqda qısqanclıq arta bilər.
Məsələn, onun:
- bütün dostları;
- bütün sosial həyatı;
- bütün əyləncəsi;
- bütün emosional dəstəyi
yalnız sevgilisi ilə əlaqəli olduqda həmin münasibəti itirmək qorxusu daha da güclənə bilər.
Sağlam münasibətdə isə hər iki insanın öz şəxsi maraqları, dostları və fərdi həyatı da olmalıdır.
10. Sahiblik hissi
Bəzi insanlar münasibətdə qarşı tərəfi “özünə aid” hesab etməyə başlayırlar.
“Bu mənim sevgilimdir, başqaları ilə danışmamalıdır.”
“Onun kimlə dostluq etdiyinə mən qərar verməliyəm.”
kimi düşüncələr sağlam münasibətin göstəricisi deyil.
Sevgi insanı dəyərli görməkdir, onu idarə etmək və sahib olmaq deyil.
11. Nəzarəti itirmək qorxusu
Bəzi insanlar hər şeyi nəzarətdə saxlamaq istəyirlər.
Onlar qarşı tərəfin:
- harada olduğunu;
- kimlə olduğunu;
- kimə mesaj yazdığını;
- nə etdiyini;
- sosial mediada kimi izlədiyini
bilmək istəyirlər.
Bu davranış əvvəlcə “maraq” kimi görünə bilər. Lakin zamanla nəzarətə çevrilə bilər.
Daim telefon yoxlamaq, parol tələb etmək və hər addım haqqında hesabat istəmək sağlam münasibətin əlaməti deyil.
12. Münasibətdə ünsiyyət çatışmazlığı
İnsanlar bir-birlərinə hisslərini açıq şəkildə izah etmədikdə yanlış anlaşılmalar yaranır.
Məsələn, bir insanın:
“Bu məsələ məni narahat edir”
demək əvəzinə susması qarşı tərəfin onun nə hiss etdiyini bilməməsinə səbəb ola bilər.
Açıq ünsiyyət olmadıqda insan öz ehtimallarını həqiqət kimi qəbul etməyə başlaya bilər.
13. Sosial media qısqanclığı
Instagram, TikTok, Facebook və digər platformalar münasibətlərdə yeni qısqanclıq səbəbləri yaradıb.
Bir insanın:
- kiminsə şəklini bəyənməsi;
- başqa şəxsin paylaşımına şərh yazması;
- yeni insanları izləməsi;
- kiminsə hekayələrinə baxması;
- keçmiş sevgilinin paylaşımına reaksiya verməsi
digər tərəfdə narahatlıq yarada bilər.
Sosial media üzərində davamlı nəzarət isə münasibətdə gərginliyi artıra bilər.
14. Keçmiş münasibətlərlə bağlı qısqanclıq
Bəzən insanın qısqanclığı hazırkı münasibətə deyil, sevgilisinin keçmişinə yönəlir.
Məsələn:
“Əvvəlki sevgilisini məndən çox sevirdi?”
“Onunla haralara gedib?”
“Keçmiş münasibəti niyə bitib?”
“İndi hələ də onu düşünür?”
Bu cür suallar insanı emosional olaraq yora bilər.
Keçmiş münasibətin olması avtomatik olaraq indiki münasibətin təhlükədə olduğu anlamına gəlmir.
15. Diqqət ehtiyacı
Bəzən qısqanclığın arxasında sadəcə sevgi və diqqət ehtiyacı dayanır.
İnsan qarşı tərəfin:
“səni düşünürəm”
“sən mənim üçün vacibsən”
mesajını eşitmək istəyir.
Əgər bu ehtiyac qarşılanmırsa, insan bunu qısqanclıq və narazılıq şəklində ifadə edə bilər.
Qısqanclıq sevginin göstəricisidirmi?
Cəmiyyətdə “qısqanırsa, deməli sevir” fikrinə tez-tez rast gəlinir.
Lakin bu yanaşma tam doğru deyil.
Qısqanclıq sevgi ilə birlikdə ortaya çıxa bilər, amma qısqanclığın özü sevginin ölçüsü deyil.
Bir insan sizi sevə bilər və eyni zamanda sizə güvənə bilər.
Sağlam münasibətdə:
sevgi + güvən + hörmət + şəxsi sərhədlər
birlikdə olmalıdır.
Əgər qısqanclıq:
- təhqirə;
- təhdidə;
- telefon yoxlamasına;
- dostlardan uzaqlaşdırmağa;
- geyimə müdaxiləyə;
- sosial mediaya nəzarətə;
- hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılmasına
çevrilirsə, bunu sevginin göstəricisi kimi qəbul etmək olmaz.
Qısqanclıq münasibətlərə necə təsir edir?
Müəyyən həddə qısqanclıq münasibətdə narahatlığın ifadəsi ola bilər.
Lakin həddindən artıq qısqanclıq münasibətləri ciddi şəkildə zədələyə bilər.
Davamlı qısqanclıq nəticəsində:
- mübahisələr artır;
- güvən azalır;
- tərəflər bir-birindən uzaqlaşır;
- emosional yorğunluq yaranır;
- şəxsi sərhədlər pozulur;
- münasibətdə nəzarət artır;
- tərəflər özlərini rahat hiss etmirlər.
Ən təhlükəlisi isə qısqanclığın tədricən nəzarət davranışına çevrilməsidir.
Həddindən artıq qısqanclığın əlamətləri
Qısqanclıq aşağıdakı davranışlara çevrilirsə, artıq problemli xarakter ala bilər:
- Telefonu gizli yoxlamaq
- Sosial media hesablarını nəzarətdə saxlamaq
- Parol tələb etmək
- Dostlarla görüşməyə mane olmaq
- Qarşı tərəfin geyiminə müdaxilə etmək
- Kimlə danışdığını daim soruşmaq
- Harada olduğunu hər dəqiqə bilmək istəmək
- Sübut olmadan xəyanətdə ittiham etmək
- Davamlı mübahisə yaratmaq
- Qarşı tərəfi ailəsindən və dostlarından uzaqlaşdırmaq
Belə davranışlar münasibətdə güvən və azadlıq probleminə işarə edə bilər.
Qısqanclığı necə azaltmaq olar?
Qısqanclıq hiss etdikdə ilk addım həmin hissi dərhal davranışa çevirməməkdir.
Özünüzə bir neçə sual verə bilərsiniz:
Mən niyə qısqanıram?
Ortada real səbəb varmı?
Yoxsa bu, mənim qorxumdur?
Keçmişdə yaşadığım hadisə indiki münasibətimə təsir edir?
Mən özümü başqa insanlarla müqayisə edirəm?
Bu suallar qısqanclığın mənbəyini anlamağa kömək edə bilər.
1. Hissinizi qarşı tərəfə düzgün ifadə edin
“Sən həmişə belə edirsən!”
demək əvəzinə:
“Bu vəziyyət məni narahat etdi və özümü güvənsiz hiss etdim.”
demək daha sağlam ünsiyyət formasıdır.
Bu zaman qarşı tərəfi günahlandırmaq əvəzinə öz hissinizi ifadə etmiş olursunuz.
2. Sübut olmadan nəticə çıxarmayın
Bir insanın gec cavab verməsi onun mütləq başqası ilə danışdığı anlamına gəlmir.
Bir paylaşımı bəyənməsi də münasibət qurduğu demək deyil.
Qısqanclıq zamanı insan bəzən ən pis ehtimalı həqiqət kimi qəbul edə bilər.
Buna görə faktla ehtimalı ayırmaq vacibdir.
3. Özünəinam üzərində işləyin
Özünəinam artdıqca insanın başqaları ilə müqayisə etmək ehtiyacı azala bilər.
Özünüzə:
“Onun məni seçməsinin səbəbləri var.”
“Mən başqaları ilə yarışmıram.”
“Mənim dəyərim yalnız münasibətimdən asılı deyil.”
kimi sağlam düşüncə formaları yaratmaq faydalı ola bilər.
4. Öz həyatınızı qoruyun
Münasibətiniz olsa belə, şəxsi həyatınızı tamamilə itirməyin.
Dostlarınız, maraqlarınız, işiniz, hobbiləriniz və şəxsi məqsədləriniz olsun.
İnsan bütün həyatını yalnız bir şəxsin ətrafında qurduqda həmin münasibəti itirmək qorxusu daha da arta bilər.
5. Qarşı tərəfin sərhədlərinə hörmət edin
Sevgi nəzarət etmək demək deyil.
Sevgilinizin dostlarının olması, ailəsi ilə vaxt keçirməsi və şəxsi məkanının olması normaldır.
Sağlam münasibətdə iki insan həm birlikdə, həm də fərdi şəkildə öz həyatını davam etdirə bilir.
Kişilər niyə qısqanır?
Kişilərdə qısqanclığın səbəbləri də müxtəlif ola bilər.
Bunlara:
- özünəinamın aşağı olması;
- münasibəti itirmək qorxusu;
- xəyanət təcrübəsi;
- qarşı tərəfə güvənməmək;
- rəqabət hissi;
- sahiblik düşüncəsi;
- emosional bağlılıq;
- tərəfdaşın davranışlarından narahatlıq
daxil ola bilər.
Lakin bütün kişilərin qısqanclıq səbəbi eyni deyil.
Qadınlar niyə qısqanır?
Qadınlarda da qısqanclıq müxtəlif səbəblərlə yarana bilər.
Məsələn:
- özünü başqa qadınlarla müqayisə etmək;
- sevgilisini itirmək qorxusu;
- əvvəlki xəyanət təcrübəsi;
- münasibətdə kifayət qədər diqqət görməmək;
- qarşı tərəfin davranışlarından şübhələnmək;
- güvən problemleri.
Bəzi qadınlarda qısqanclıq emosional məsafə və diqqət çatışmazlığı ilə daha da güclənə bilər.
Qısqanclıq və sevgi arasındakı fərq
Bu iki anlayışı bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Sevgi:
- qarşı tərəfə güvənir;
- hörmət edir;
- sərhədləri qoruyur;
- azadlığı dəstəkləyir;
- ünsiyyət qurur.
Sağlam olmayan qısqanclıq:
- nəzarət edir;
- şübhələnir;
- məhdudlaşdırır;
- daim sübut tələb edir;
- qarşı tərəfin şəxsi həyatına müdaxilə edir.
Buna görə “məni qısqanır, deməli çox sevir” düşüncəsi hər vəziyyətdə doğru deyil.
Qısqanclıq tamamilə yox edilə bilərmi?
Qısqanclıq insanın emosional həyatının bir hissəsi ola bilər. Məqsəd heç vaxt heç bir qısqanclıq hiss etməmək deyil.
Əsas məqsəd qısqanclıq hissini idarə etməyi öyrənməkdir.
İnsan qısqanclıq hiss edə bilər, amma bu hissə əsaslanaraq qarşı tərəfi təhqir etməməli, təhdid etməməli və onun azadlığını məhdudlaşdırmamalıdır.
Emosiyanı hiss etmək başqa, həmin emosiyaya uyğun zərərli davranmaq isə tamam başqadır.
Nə zaman mütəxəssis dəstəyi düşünülə bilər?
Əgər qısqanclıq gündəlik həyatınıza və münasibətlərinizə ciddi təsir edirsə, bu barədə psixoloqla danışmaq faydalı ola bilər.
Xüsusilə:
- daim xəyanətdən şübhələnirsinizsə;
- qarşı tərəfin telefonunu yoxlamaq istəyinizə mane ola bilmirsinizsə;
- qısqanclıq səbəbindən davamlı mübahisələr yaranırsa;
- münasibətləriniz tez-tez eyni səbəbdən bitirsə;
- keçmişdə yaşanan hadisələri unuda bilmirsinizsə;
- qısqanclıq güclü narahatlıq və emosional gərginlik yaradırsa,
problemin kök səbəbini anlamaq üçün peşəkar dəstək faydalı ola bilər.
Nəticə
Qısqanclığın səbəbləri hər insanda fərqli ola bilər. Bəzən bu hiss sevgi və itirmək qorxusu ilə əlaqəli olur, bəzən özünəinamın aşağı olması, keçmiş münasibətlər, xəyanət təcrübəsi, güvən problemi və ya qarşı tərəfin konkret davranışlarından qaynaqlanır.
Əsas məsələ qısqanclığın özündən çox, insanın bu hisslə necə davranmasıdır.
Bir insanın sizi qısqanması onun sizi mütləq çox sevdiyini göstərmir. Eyni şəkildə, qısqanclıq hiss etmək də insanı pis və ya qeyri-normal etmir. Əsas məsələ bu emosiyanı düzgün başa düşmək və sağlam şəkildə idarə etməkdir.
Sağlam münasibətin təməlində güvən, hörmət, açıq ünsiyyət, qarşılıqlı anlayış və şəxsi sərhədlər dayanır.
Əgər münasibətdə narahatlıq yaranırsa, onu gizlətmək və ya nəzarət vasitəsinə çevirmək əvəzinə açıq şəkildə danışmaq daha doğru seçimdir.
Unutmaq olmaz ki, sevgi insanı özünə bağlamaq deyil, onunla güvən və hörmət əsasında münasibət qurmaqdır.
Veten.Az münasibətlər, psixologiya, sevgi və gündəlik həyatda insanların maraq göstərdiyi mövzular haqqında faydalı və maarifləndirici yazıları təqdim etməyə davam edir.
