VƏTƏN MÜHARİBƏSİ – 44 GÜNÜN TARİXİ
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi yadda qaldı. Həmin gün başlayan və 10 noyabr 2020-ci ilədək davam edən 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Ordusu işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsini döyüş meydanında azad etdi, Ermənistan isə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarını razılaşma əsasında Azərbaycana qaytardı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində Vətən müharibəsinin 27 sentyabr–10 noyabr 2020-ci il tarixlərində davam etdiyi qeyd olunur.
Bu müharibə yalnız hərbi əməliyyatlarla deyil, həm də Azərbaycan xalqının həmrəyliyi, arxa cəbhənin fəaliyyəti, şəhidlərin fədakarlığı, yaralanaraq sağlamlığını itirən hərbçilərin mübarizəsi və mülki əhalinin yaşadığı ağır sınaqlarla tarixə düşdü.
Müharibə necə başladı?
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazisində yerləşən hərbi mövqeləri və yaşayış məntəqələrini atəşə tutması ilə genişmiqyaslı döyüşlər başladı.
Azərbaycan Prezidentinin 27 sentyabr 2020-ci il tarixli hərbi vəziyyət haqqında Fərmanında həmin gün Ermənistan silahlı qüvvələrinin müxtəlif istiqamətlərdən, o cümlədən ağır artilleriyadan istifadə etməklə Azərbaycan ərazilərini və hərbi mövqelərini atəşə tutduğu, nəticədə hərbçilər və mülki şəxslər arasında ölən və yaralananların olduğu qeyd edilir.
Azərbaycan Ordusu bunun qarşısının alınması məqsədilə əks-hücum əməliyyatına başladı.
Beləliklə, 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan tarixində 44 günlük Vətən müharibəsi kimi yadda qalan hərbi əməliyyatlar başladı.
44 günlük müharibə
Döyüşlər təmas xəttinin müxtəlif istiqamətlərində davam etdi. Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji yüksəklikləri, yaşayış məntəqələrini və rayon mərkəzlərini nəzarətə götürdü.
Rəsmi məlumatlara əsasən, Vətən müharibəsi zamanı 300-dən çox yaşayış məntəqəsi döyüş yolu ilə işğaldan azad edildi. Prezidentin rəsmi saytında Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı şəhərlərinin, Hadrut qəsəbəsinin, Suqovuşanın, eləcə də çoxsaylı kəndlərin və strateji yüksəkliklərin azad edildiyi bildirilir.
Müharibənin ən mühüm mərhələlərindən biri isə Şuşa şəhərinin azad edilməsi oldu.
Şuşanın azad olunması 8 noyabr 2020-ci ildə elan edildi. Şəhərin strateji əhəmiyyəti və onun üzərində nəzarətin əldə olunması müharibənin gedişində həlledici mərhələlərdən biri kimi qiymətləndirildi.
İşğaldan azad edilən əsas şəhərlər
Vətən müharibəsi zamanı bir sıra rayonların və şəhərlərin işğaldan azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun hərbi uğurlarının əsas göstəricilərindən oldu.
Rəsmi olaraq şəhər günləri aşağıdakı tarixlərdə müəyyənləşdirilib:
- 4 oktyabr – Cəbrayıl şəhəri
- 17 oktyabr – Füzuli şəhəri
- 20 oktyabr – Zəngilan şəhəri
- 25 oktyabr – Qubadlı şəhəri
- 8 noyabr – Şuşa şəhəri
- 20 noyabr – Ağdam şəhəri
- 25 noyabr – Kəlbəcər şəhəri
- 26 avqust – Laçın şəhəri
Bu tarixlər Azərbaycan Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə müəyyən edilib.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması 44 günlük döyüşlərin birbaşa nəticəsi olan 10 noyabr razılaşmasının şərtləri əsasında həyata keçirildi.
Ağdam, Kəlbəcər və Laçın necə qaytarıldı?
10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında imzalanmış bəyanata əsasən hərbi əməliyyatların dayandırılması elan edildi.
Sənədin şərtlərinə əsasən:
Ağdam rayonu – 20 noyabr 2020-ci ildə,
Kəlbəcər rayonu – 25 noyabr 2020-ci ildə,
Laçın rayonu – 1 dekabr 2020-ci ildə
Azərbaycana qaytarıldı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytında bu üç rayonun döyüş meydanında əldə edilən nəticələrin ardınca siyasi razılaşma əsasında Azərbaycana qaytarıldığı qeyd olunur.
Beləliklə, 44 günlük müharibənin nəticələri yalnız döyüş meydanında azad edilən ərazilərlə məhdudlaşmadı.
Vətən müharibəsində neçə hərbçi şəhid olub?
Vətən müharibəsinin ən ağır statistik göstəricilərindən biri Azərbaycan Ordusunun verdiyi şəhidlərdir.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi məlumatına əsasən, Vətən müharibəsində 2907 hərbi qulluqçu şəhid olub.
Bundan başqa, rəsmi siyahıda 7 hərbi qulluqçu itkin düşmüş hesab olunub. Müdafiə Nazirliyi 2021-ci ilin iyulunda dərc etdiyi məlumatda 2907 şəhid hərbi qulluqçunun adlarını, soyadlarını, hərbi rütbələrini və digər məlumatlarını təqdim edib.
Bu rəqəm Vətən müharibəsinin Azərbaycan üçün hansı ağır insan itkiləri ilə başa gəldiyini göstərir.
Şəhidlərin hər biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda həyatını itirmiş hərbçidir.
Mülki əhali də hədəfə alındı
Vətən müharibəsi yalnız cəbhə xəttində aparılmadı.
Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında yaşayan mülki əhali də raket və artilleriya hücumlarının təsirinə məruz qaldı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində Ermənistan ordusunun yaşayış məntəqələrinə ağır artilleriya və raket zərbələri endirməsi nəticəsində müharibə dövründə 100-ə yaxın mülki şəxsin həlak olduğu və 400-dən çox dinc insanın yaralandığı bildirilir.
Ali Məhkəmənin rəsmi məlumatında isə daha konkret statistika təqdim olunur: 93 mülki şəxs həlak olub, 454 mülki vətəndaş yaralanıb. Həlak olanların arasında 12 uşaq və 27 qadın olub.
Bu səbəbdən Vətən müharibəsinin tarixini yazarkən hərbi itkilərlə yanaşı, mülki əhali arasında olan itkilərin də ayrıca qeyd edilməsi vacibdir.
Gəncə raket hücumları
Mülki əhaliyə qarşı hücumların ən ağır nəticələrindən biri Gəncədə yaşandı.
Rəsmi məlumatlara əsasən, Gəncə şəhəri 2020-ci ilin oktyabrında bir neçə dəfə raket atəşinə tutulub.
4, 5, 8, 11 və 17 oktyabr tarixlərində həyata keçirilən hücumlar nəticəsində 26 mülki şəxs həlak olub.
Onlardan 6 nəfər uşaq olub.
Bundan başqa, 142 dinc sakin yaralanıb, onların 31-i uşaq olub.
Gəncəyə endirilən zərbələr cəbhə xəttindən kənarda yerləşən yaşayış məntəqələrinin də müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşdiyini göstərən hadisələrdən biri oldu.
Bərdə, Tərtər və digər yaşayış məntəqələri
Müharibə dövründə Bərdə, Tərtər, Ağcabədi və digər yaşayış məntəqələri də müxtəlif hücumlara məruz qaldı.
Xüsusilə Bərdə şəhərinə 2020-ci ilin oktyabrında edilən raket hücumları mülki itkilərlə nəticələndi.
Bu hücumlar zamanı həlak olan və yaralanan insanların xatirəsi bu gün də Azərbaycanda müxtəlif tədbirlərlə yad edilir.
Mülki əhali arasında olan itkilər Vətən müharibəsinin yalnız hərbi mövqelərdə deyil, şəhər və kəndlərdə yaşayan insanlar üçün də ağır nəticələr doğurduğunu göstərir.
Qazilər – müharibədən sağ çıxan qəhrəmanlar
Vətən müharibəsinin digər mühüm qrupu yaralanaraq sağlamlığını itirən hərbçilərdir.
Burada bir terminoloji məqama diqqət etmək lazımdır: “qazi” və “müharibə veteranı” eyni anlayış deyil.
Müharibə veteranı statusu döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş şəxslərə verilən hüquqi statusdur. Qazi ifadəsi isə gündəlik istifadədə müharibə zamanı yaralanmış, sağlamlığını itirmiş hərbçilər üçün işlədilir.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatına görə, 2022-ci ilin iyuluna qədər 3 151 müharibə iştirakçısına əlillik və bununla bağlı sosial ödəniş təyin edilmişdi.
Daha sonrakı illərdə də müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslərin sosial və reabilitasiya təminatı davam etdirilib.
Nazirliyin 2025-ci il üzrə hesabatına əsasən, postmüharibə dövründə 4,5 min şəxsə əlillik təyinatı aparılıb, müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslər üçün reabilitasiya proqramları həyata keçirilib. Hesabatda həmçinin 496 hərbçinin 619 yüksək texnologiyalı protezlə təmin edildiyi göstərilir.
Bu rəqəmlər müharibənin nəticələrinin yalnız 44 günlə məhdudlaşmadığını göstərir. Yaralanan hərbçilərin müalicəsi, reabilitasiyası, protezlə təminatı və sosial müdafiəsi sonrakı illərdə də davam edib.
Müharibə veteranlarının sayı
Vətən müharibəsinin iştirakçılarına “Müharibə veteranı” statusunun verilməsi 2021-ci ilin sonunda qəbul edilmiş qərarla sistemli şəkildə həyata keçirilməyə başladı.
2020-ci il 27 sentyabr–10 noyabr tarixlərində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş şəxslərə “Müharibə veteranı” adı və müvafiq vəsiqənin verilməsi nəzərdə tutuldu.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 2022-ci il məlumatına görə, həmin il 81 856 şəxsə “Müharibə veteranı” adı verilmiş və Prezidentin aylıq təqaüdünün təyinatı yekunlaşdırılmışdı.
Sonrakı illərdə də veteran statusunun rəsmiləşdirilməsi prosesi davam edib.
2026-cı ilin avqustunda Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin açıqladığı məlumatda 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək ərazi bütövlüyü uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş şəxslərin “Müharibə veteranı” statusuna aid edildiyi bir daha təsdiqlənib.
Hazırkı hüquqi qaydalara əsasən müharibə veteranı hesab olunmaq üçün müvafiq veteran vəsiqəsinin verilməsi tələb olunur.
Müharibə veteranlarına dövlət dəstəyi
Müharibə veteranlarının sosial təminatı da dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir.
2026-cı ilin sentyabrında Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin açıqladığı məlumata əsasən, müharibə veteranlarına aylıq 80 manat Prezident təqaüdü ödənilir.
Postmüharibə dövründə şəhid ailələri, müharibə iştirakçıları və müharibə veteranları üçün müxtəlif sosial proqramlar həyata keçirilib.
Nazirliyin 2025-ci il üzrə hesabatına görə, postmüharibə dövründə şəhid ailəsi üzvləri, müharibə əlilləri və müharibə veteranları olan 106 min şəxsə 120 min sosial ödəniş təyin edilib. Həmin dövrdə 29 min şəxsin məşğulluğu təmin olunub, 11 min şəxsə sosial-psixoloji dəstək və reabilitasiya xidmətləri göstərilib.
44 günün nəticəsi
Vətən müharibəsinin hərbi mərhələsi 10 noyabr 2020-ci ildə dayandırıldı.
Üçtərəfli bəyanata əsasən həmin tarixdən etibarən hərbi əməliyyatların tam dayandırılması nəzərdə tutuldu.
Azərbaycanın hərbi uğurları nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa daxil olmaqla çoxsaylı ərazilər azad edildi. Rəsmi məlumatlarda 300-dən çox yaşayış məntəqəsinin döyüş yolu ilə azad edildiyi bildirilir.
Ardınca Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə işğal altında qalmış ərazilərin böyük hissəsinin Azərbaycana keçməsi təmin edildi.
Vətən müharibəsinin əsas rəqəmləri
27 sentyabr 2020 – Vətən müharibəsinin başlanması.
10 noyabr 2020 – hərbi əməliyyatların dayandırılması haqqında üçtərəfli bəyanat.
44 gün – müharibənin davam etdiyi müddət.
2907 nəfər – Vətən müharibəsində şəhid olan hərbi qulluqçuların sayı.
7 nəfər – rəsmi siyahıda itkin düşmüş hesab olunan hərbi qulluqçular.
93 nəfər – müharibə zamanı həlak olan mülki şəxslərin sayı barədə Ali Məhkəmənin rəsmi məlumatında göstərilən rəqəm.
454 nəfər – müharibə zamanı yaralanan mülki vətəndaşların sayı.
12 uşaq – həlak olan mülki şəxslər arasında uşaqların sayı.
27 qadın – həlak olan mülki şəxslər arasında qadınların sayı.
300-dən çox – döyüş yolu ilə işğaldan azad edilən yaşayış məntəqələrinin sayı.
3 rayon – Ağdam, Kəlbəcər və Laçın müharibədən sonra razılaşma əsasında Azərbaycana qaytarılıb.
81 856 nəfər – 2022-ci ildə “Müharibə veteranı” adı və Prezident təqaüdünün təyinatı yekunlaşdırılmış şəxslərin sayı.
3 151 nəfər – 2022-ci ilin iyuluna qədər müharibə iştirakçısı kimi əlillik və bununla bağlı sosial ödəniş təyin edilmiş şəxslərin sayı.
Zəfərin arxasındakı insan taleləri
Vətən müharibəsini yalnız rəqəmlərlə ifadə etmək mümkün deyil.
2907 şəhid hərbçinin hər birinin arxasında bir ailə, bir ata-ana, həyat yoldaşı, övlad və yarımçıq qalan həyat hekayəsi dayanır.
Müharibədən yaralanaraq qayıdan hərbçilər isə bu gün də həmin döyüşlərin fiziki və mənəvi izlərini daşıyırlar.
Mülki əhali arasında həlak olan 93 insanın və yüzlərlə yaralının taleyi də 44 günlük müharibənin digər ağrılı səhifəsidir.
Bu baxımdan Vətən müharibəsinin tarixi həm qələbənin, həm də həmin qələbənin hansı insan itkisi və fədakarlıq bahasına əldə edildiyinin tarixidir.
Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində
2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu.
44 gün davam edən döyüşlər nəticəsində Azərbaycan Ordusu çoxsaylı yaşayış məntəqələrini, rayon və şəhərləri, strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü. Şuşanın azad edilməsi müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri oldu.
Döyüş meydanındakı nəticələr 10 noyabr bəyanatı ilə siyasi müstəvidə də möhkəmləndi və Ağdam, Kəlbəcər və Laçının Azərbaycana qaytarılması ilə nəticələndi.
Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işləri aparılır, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı həyata keçirilir.
Vətən müharibəsinin tarixi isə şəhidlərin xatirəsi, qazilərin və müharibə veteranlarının keçdiyi yol, mülki əhalinin yaşadığı faciələr və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası kontekstində gələcək nəsillərə çatdırılacaq mühüm tarixi irs olaraq qalır.
Vətən müharibəsi – 44 günün içərisində bir xalqın tarixinin dəyişdiyi, minlərlə insanın həyatını Vətən uğrunda fəda etdiyi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnən tarixi bir dövrdür.
