Birinci Qarabağ müharibəsi: Azərbaycanın ağır sınaqlardan keçən tarixi

Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən ağır və faciəli səhifələrindən biridir. Münaqişənin kökləri 1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının güclənməsi ilə bağlı proseslərə gedib çıxır. 1988-ci ildən etibarən Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və Azərbaycanın Ermənistanla həmsərhəd bölgələrində gərginlik sürətlə artmış, sonrakı illərdə siyasi qarşıdurma genişmiqyaslı silahlı münaqişəyə çevrilmişdir. Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdiyi 1991-ci ildən sonra isə hərbi əməliyyatlar daha geniş miqyas almışdır.

Bu geniş məqalə Veten.Az saytı üçün hazırlanıb. Məqalədə Birinci Qarabağ müharibəsinin yaranma səbəbləri, əsas mərhələləri, Xocalı faciəsi, Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin işğalı, müharibənin insan və sosial nəticələri, beynəlxalq reaksiyalar və 1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasına qədər baş verən əsas hadisələr rəsmi məlumatlar və beynəlxalq sənədlər əsasında təqdim olunur.

Münaqişənin başlanğıcı

1988-ci ilin əvvəllərindən etibarən keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində Azərbaycanın konstitusion quruluşuna zidd şəkildə Ermənistan SSR-ə birləşmə tələbləri irəli sürülməyə başladı.

Həmin dövrdə Sovet İttifaqının mərkəzi hakimiyyətinin bölgədəki proseslərə münasibəti vəziyyətin daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb oldu. Ermənistanla Azərbaycanın sərhəd rayonlarında da silahlı insidentlər və hücumlar artdı.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, 1988-ci ildən 1991-ci ilin sonunadək Ermənistanla həmsərhəd olan Ağstafa, Qazax, Tovuz, Gədəbəy, Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonlarına çoxsaylı silahlı hücumlar və artilleriya atəşləri həyata keçirilmişdi.

1991-ci ilin sonlarında Sovet İttifaqının dağılması ilə regionda yaranmış siyasi və hərbi boşluq münaqişənin daha da genişlənməsinə şərait yaratdı.

Azərbaycanın müstəqilliyi və müharibənin genişlənməsi

1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.

Müstəqilliyin ilk illərində ölkə həm dövlət quruculuğu, həm də ağır hərbi-siyasi vəziyyətlə üz-üzə qaldı. Azərbaycan ordusunun formalaşması prosesi hələ başa çatmamışdı. Ölkənin müxtəlif bölgələrində hərbi birliklərin yaradılması və vahid komandanlıq sisteminin formalaşdırılması istiqamətində ciddi çətinliklər mövcud idi.

Bu şəraitdə Qarabağda hərbi əməliyyatlar intensivləşdi.

1991-ci ilin sonu və 1992-ci ilin əvvəllərində azərbaycanlıların yaşadığı bir sıra yaşayış məntəqələri hücumlara məruz qaldı. Cəmilli, Kərkicahan, Quşçular, Malıbəyli, Meşəli, Qaradağlı və digər yaşayış məntəqələrində ağır hadisələr baş verdi.

Xocalı faciəsi – müharibənin ən ağır səhifələrindən biri

Birinci Qarabağ müharibəsinin ən faciəli hadisəsi 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verdi.

Xocalı şəhəri uzun müddət blokada şəraitində qalmışdı. Azərbaycan Prezidentinin 2025-ci il tarixli sərəncamında qeyd olunur ki, şəhər aylarla blokada şəraitində saxlanılmış, əhali ərzaq, elektrik enerjisi və kənardan yardım imkanlarından məhrum edilmişdi.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhərə hücum edildi.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Xocalı faciəsi nəticəsində 613 nəfər qətlə yetirilib. Onların arasında 106 qadın, 63 uşaq və 70 yaşlı insan olub. 487 nəfər müxtəlif dərəcəli xəsarət alıb, 1275 nəfər əsir və girov götürülüb. Onlardan 150 nəfərin sonrakı taleyi bu günədək məlum deyil.

Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında müharibənin ən ağır faciələrindən biri kimi qalmaqdadır.

Şuşanın işğalı

1992-ci ilin yazında Qarabağdakı hərbi vəziyyət daha da ağırlaşdı.

Mayın 8-də Şuşa şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Şuşanın itirilməsi Azərbaycan üçün həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan ağır hadisə oldu.

Şuşa Qarabağın mühüm strateji və mədəni mərkəzlərindən biri idi. Şəhərin coğrafi mövqeyi Xankəndi və ətraf ərazilərə nəzarət baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Şuşanın 1992-ci il mayın 8-də işğal edildiyi qeyd olunur.

Şuşanın ardınca Laçın rayonunun işğalı baş verdi.

Laçının işğalı

1992-ci il mayın 18-də Laçın rayonunun böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.

Laçının işğalı Qarabağla Ermənistan arasında quru əlaqəsinin yaranmasına imkan verən strateji ərazinin nəzarət altına alınması baxımından mühüm mərhələ oldu.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Laçının 1992-ci il mayın 18-də işğal edildiyi göstərilir.

Rayonun işğalı nəticəsində Laçının azərbaycanlı əhalisi öz doğma yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı.

Kəlbəcərin işğalı

1993-cü ilin yazında müharibənin ən ağır mərhələlərindən biri yaşandı.

1993-cü il aprelin 2-də Kəlbəcər rayonunun işğalı Azərbaycan üçün ciddi hərbi və humanitar nəticələr doğurdu.

Kəlbəcər Azərbaycanın ən böyük rayonlarından biri idi və coğrafi mövqeyinə görə strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Kəlbəcərin işğalından sonra Azərbaycan məsələsi beynəlxalq səviyyədə daha ciddi şəkildə müzakirə olunmağa başladı.

BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü il aprelin 30-da 822 saylı qətnaməni qəbul edərək Kəlbəcərdən və Azərbaycanın digər işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etdi.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri

1993-cü il ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı dörd mühüm qətnamə qəbul etdi.

822 saylı qətnamə

1993-cü il aprelin 30-da qəbul edilən 822 saylı qətnamə Kəlbəcər rayonunda və digər işğal olunmuş ərazilərdə hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi.

853 saylı qətnamə

Ağdam rayonunun işğalından sonra 1993-cü il iyulun 29-da BMT Təhlükəsizlik Şurası 853 saylı qətnaməni qəbul etdi.

Qətnamədə Ağdam rayonunun ələ keçirilməsi və digər ərazilərdəki hərbi əməliyyatlar pislənir, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin dərhal və tam çıxarılması tələb olunurdu.

874 saylı qətnamə

1993-cü il oktyabrın 14-də qəbul edilən 874 saylı qətnamədə atəşkəsin möhkəmləndirilməsi, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması və danışıqlar yolu ilə siyasi həllə nail olunması məsələləri öz əksini tapdı.

884 saylı qətnamə

1993-cü il noyabrın 12-də qəbul edilən 884 saylı qətnamə Zəngilan və Horadiz istiqamətindəki hərbi əməliyyatlarla bağlı idi.

Sənəddə hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılması və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edilirdi.

Beləliklə, 1993-cü ildə qəbul edilmiş bu dörd qətnamə münaqişənin beynəlxalq səviyyədə sənədləşdirilmiş əsas siyasi-hüquqi çərçivələrindən birini təşkil etdi.

Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilanın işğalı

1993-cü ilin yay və payız aylarında Azərbaycanın daha bir neçə rayonu işğal edildi.

Ağdam 1993-cü il iyulun 23-də işğal olundu.

Cəbrayıl və Füzuli rayonlarının işğalı 1993-cü il avqustun 23-də baş verdi.

Qubadlı 1993-cü il avqustun 31-də işğal edildi.

Zəngilan isə 1993-cü il oktyabrın 29-da işğala məruz qaldı.

Beləliklə, 1993-cü ilin sonuna Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsi ilə yanaşı, həmin ərazi ətrafında yerləşən yeddi rayonunun da böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdi.

Birinci Qarabağ müharibəsinin insan itkiləri

Müharibənin Azərbaycan üçün ən ağır nəticələrindən biri böyük insan itkiləri oldu.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında Birinci Qarabağ müharibəsi və Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində 20 mindən çox azərbaycanlının həlak olduğu, 50 mindən çox insanın yaralandığı və ya əlillik aldığı bildirilir.

Müharibə nəticəsində minlərlə ailə öz yaxınlarını itirdi.

Həm hərbi qulluqçular, həm də mülki şəxslər münaqişənin qurbanlarına çevrildi.

Məcburi köçkünlük

Müharibənin ən böyük humanitar nəticələrindən biri yüz minlərlə insanın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsi oldu.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 1 milyondan artıq azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdü.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Dağlıq Qarabağdan, ətraf rayonlardan, eləcə də Ermənistanla və Qarabağla həmsərhəd yaşayış məntəqələrindən didərgin düşən insanların Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında müvəqqəti məskunlaşdığı bildirilir.

Bu insanlar illərlə yataqxanalarda, məktəb binalarında, yarımçıq tikililərdə və digər müvəqqəti yaşayış yerlərində məskunlaşmalı oldular.

Məcburi köçkünlük problemi müharibədən sonrakı dövrdə Azərbaycanın qarşısında duran əsas sosial məsələlərdən birinə çevrildi.

İtkin düşən azərbaycanlılar

Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağrılı nəticələrindən biri də minlərlə insanın itkin düşməsidir.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 3890 azərbaycanlının taleyi məlum deyil.

Bu şəxslər arasında 71 uşaq, 267 qadın və 326 yaşlı insan da var.

Rəsmi məlumatlarda həmçinin əsir və girov götürüldüyü müəyyən edilmiş 872 nəfərin sonrakı taleyinin məlum olmadığı qeyd olunur.

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan üçün uzun illər ərzində humanitar məsələlərdən biri olaraq qaldı.

Dağıdılan yaşayış məntəqələri və infrastruktur

Müharibə və işğal nəticəsində Azərbaycanın Qarabağ və ətraf rayonlarında yaşayış məntəqələri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət müəssisələri və digər infrastruktur obyektləri ciddi dağıntılara məruz qaldı.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında 1988–1993-cü illərdə Qarabağda 900 yaşayış məntəqəsinin, 150 min evin, 7 min ictimai binanın, 693 məktəbin, 855 uşaq bağçasının və 695 tibb müəssisəsinin dağıdıldığı bildirilir.

Həmin məlumatlara görə, dağıdılan obyektlər arasında 927 kitabxana, 473 tarixi abidə, saray və muzey, 40 min muzey eksponatı, həmçinin minlərlə sənaye və kənd təsərrüfatı müəssisəsi də olub.

Bu dağıntılar müharibənin yalnız hərbi deyil, həm də sosial, iqtisadi və mədəni nəticələr doğurduğunu göstərir.

Birinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Ordusunun formalaşması

Müharibənin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri müstəqil milli ordunun yaradılması idi.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra müxtəlif hərbi dəstələr və könüllü birliklər fəaliyyət göstərməyə başladı.

Müharibənin ağır dövründə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən minlərlə insan cəbhəyə yollandı.

Azərbaycan Ordusunun vahid strukturunun yaradılması və peşəkar hərbi sistemin formalaşdırılması sonrakı illərdə dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Birinci Qarabağ müharibəsində döyüşən hərbçilərin bir qismi sonrakı illərdə də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında xidmət etdi.

Atəşkəsə aparan yol

1993-cü ilin sonu və 1994-cü ilin əvvəllərində cəbhədə ağır döyüşlər davam edirdi.

1994-cü ilin aprelində Ermənistan silahlı qüvvələrinin Goranboy və Tərtər istiqamətində hücumları Azərbaycan silahlı qüvvələri tərəfindən dəf edildi.

Müharibənin tərəfləri arasında danışıqların aparılması istiqamətində beynəlxalq vasitəçilik səyləri də davam etdirilirdi.

1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə edildi.

12 may 1994-cü ildə atəşkəs qüvvəyə mindi.

Atəşkəs genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların intensivliyini dayandırsa da, münaqişənin siyasi həlli məsələsi açıq olaraq qaldı.

Münaqişənin uzunmüddətli nəticələri

1994-cü ildən sonra cəbhə xəttində uzunmüddətli hərbi qarşıdurma vəziyyəti yarandı.

Atəşkəsdən sonrakı illərdə Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətində qalmaqda davam etdi.

Münaqişənin həlli üçün ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində müxtəlif danışıqlar aparıldı.

Lakin 1994–2020-ci illər arasında aparılan danışıqlar nəticəsində ərazi münaqişəsinin yekun həlli əldə olunmadı.

Bu dövr ərzində cəbhə xəttində atəşkəs pozuntuları, hərbi toqquşmalar və itkilər baş verməyə davam etdi.

Birinci Qarabağ müharibəsinin tarixi əhəmiyyəti

Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dövlətçilik, ordu quruculuğu, ərazi bütövlüyü və milli yaddaş baxımından mühüm iz buraxdı.

Müharibə nəticəsində Azərbaycan böyük insan itkiləri ilə üzləşdi, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü, yaşayış məntəqələri və infrastrukturlar dağıldı.

Eyni zamanda bu dövr Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi formalaşmasının ən mürəkkəb mərhələlərindən biri oldu.

1990-cı illərdə yaşanan hərbi və siyasi proseslər sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın müdafiə siyasətinin, ordu quruculuğunun və beynəlxalq diplomatik fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinə təsir göstərdi.

2020-ci il müharibəsinə qədər davam edən vəziyyət

1994-cü il atəşkəsindən sonra Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün uzun illər danışıqlar aparıldı.

Lakin 2020-ci ilin sentyabrında yeni genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlamasına qədər Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin statusu dəyişməmişdi.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında 2020-ci ilədək Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın 20 faiz ərazisinə nəzarət etdiyi və bir milyondan artıq azərbaycanlının qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətində olduğu bildirilirdi.

Beləliklə, Birinci Qarabağ müharibəsi 1994-cü ildə atəşkəslə dayansa da, onun yaratdığı siyasi və humanitar nəticələr 26 il ərzində Azərbaycanın gündəmində qaldı.

Tarixi yaddaş və şəhidlərin xatirəsi

Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirən hərbçilər və mülki şəxslər xalqın yaddaşında xüsusi yer tutur.

Müharibədə şəhid olan insanların ailələri, qazilər, itkinlərin ailələri və məcburi köçkünlər uzun illər bu münaqişənin ağır nəticələrini yaşadılar.

Xocalı, Qaradağlı, Malıbəyli, Quşçular, Meşəli və digər yaşayış məntəqələrində baş verən faciələr Azərbaycanın müasir tarixinin yaddaşında mühüm yer tutur.

Bu hadisələrin araşdırılması, şəhidlərin və itkinlərin xatirəsinin yaşadılması, müharibənin nəticələrinin gələcək nəsillərə çatdırılması Azərbaycanın tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir.

Nəticə

Birinci Qarabağ müharibəsi 1988-ci ildən başlayan Ermənistan-Azərbaycan qarşıdurmasının 1991–1994-cü illərdə genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi ilə Azərbaycanın müasir tarixində dərin iz buraxdı.

Müharibə nəticəsində Azərbaycanın böyük əraziləri işğal edildi, 20 mindən çox insan həlak oldu, 50 mindən çox insan yaralandı və ya əlillik aldı, 1 milyondan artıq insan qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. Eyni zamanda minlərlə insan itkin düşdü və yüzlərlə yaşayış məntəqəsi ilə yanaşı, çoxsaylı sosial, mədəni və iqtisadi obyektlər dağıdıldı.

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən qəbul edilmiş 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə atəşkəsə və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasına çağırışlar öz əksini tapdı.

1994-cü il mayın 12-də atəşkəsin elan edilməsi ilə genişmiqyaslı döyüşlər dayandırıldı. Lakin münaqişənin siyasi həlli uzun illər ərzində mümkün olmadı.

Birinci Qarabağ müharibəsinin tarixi Azərbaycan xalqının yaddaşında şəhidlərin, qazilərin, itkinlərin, məcburi köçkünlərin və müharibənin bütün qurbanlarının taleyi ilə bağlı mühüm bir dövr kimi qalır.

Veten.Az