Ağdam şəhəri: Tarixi, işğal illəri, azadlığı və yenidən qurulan şəhər
Ağdam Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən, zəngin tarixi, mədəni irsi və strateji coğrafi mövqeyi ilə seçilən qədim şəhərlərdən biridir.
Ağdam adı Azərbaycan tarixində həm qədim Qarabağ mədəniyyəti, həm də XX əsrin sonlarında yaşanan müharibə və işğal hadisələri ilə bağlıdır.
Şəhər 1993-cü ilin iyulunda Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçib. İşğal nəticəsində Ağdam şəhəri və rayonun yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsi dağıdılıb, yüz minlərlə insan öz doğma yurdlarından məcburi köçkün düşüb.
27 il ərzində Ağdam şəhəri Azərbaycan nəzarətindən kənarda qalıb.
2020-ci il Vətən müharibəsi Ağdamın tarixində dönüş nöqtəsi oldu. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata əsasən Ermənistan Ağdam rayonunun işğal altında olan ərazilərindən qoşunlarını çıxarmalı idi.
20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu Ağdam şəhərinə daxil oldu və şəhər Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı.
Bu gün Ağdam tamamilə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Dağıdılmış şəhərin yerində müasir Ağdam qurulur, keçmiş sakinlərin qayıdışı başlayıb, yollar, yaşayış kompleksləri, sosial və iqtisadi obyektlər inşa edilir.
Ağdam harada yerləşir?
Ağdam Qarabağın mərkəzi hissəsində yerləşən rayonlardan biridir.
Rayonun coğrafi mövqeyi onu tarixən Qarabağın mühüm yaşayış və ticarət məntəqələrindən birinə çevirib.
Ağdam şəhəri Qarabağ regionunun əsas nəqliyyat yollarının kəsişdiyi ərazilərdən birində yerləşir.
Şəhərin yaxınlığından Xaçınçay keçir. Rayonun ərazisində kənd təsərrüfatı üçün əlverişli düzənlik və dağətəyi sahələr mövcuddur.
Bu coğrafi xüsusiyyətlər Ağdamın tarixən həm yaşayış, həm də kənd təsərrüfatı baxımından mühüm mərkəzə çevrilməsinə imkan verib.
Ağdam adının mənası
“Ağdam” toponiminin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Yayılmış izahlardan birinə görə, “Ağdam” adı qədim yaşayış məntəqəsi və ya yaşayış binası ilə bağlı formalaşıb.
Azərbaycanın rəsmi mənbələrində Ağdamın Qarabağın qədim yaşayış məntəqələrindən biri olduğu və şəhərin tarixinin XVIII əsrə qədər uzandığı qeyd edilir.
Ağdam şəhərinin tarixi Qarabağ xanlığı dövründə bölgədə gedən siyasi və iqtisadi proseslərlə sıx bağlı olub.
Ağdamın qədim tarixi
Ağdam və ətraf ərazilər qədim yaşayış izləri ilə zəngindir.
Rayon ərazisində müxtəlif arxeoloji abidələr, qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar və tarixi memarlıq nümunələri mövcuddur.
Ağdamın tarixi Qarabağın ümumi tarixinin mühüm hissəsidir.
Bölgədə müxtəlif dövrlərə aid dini və memarlıq abidələrinin mövcudluğu ərazidə çoxəsrlik mədəni həyatın olduğunu göstərir.
Ağdamın tarixi və mədəni irsində xüsusilə İmarət kompleksi, Ağdam Cümə məscidi, Qarabağ xanlarının məzarları və digər abidələr mühüm yer tutur.
İmarət kompleksi
Ağdamın ən mühüm tarixi məkanlarından biri İmarət kompleksidir.
İmarət Qarabağ xanlarının və Qarabağ xanlığı ilə bağlı tarixi şəxsiyyətlərin dəfn olunduğu məkan kimi tanınır.
Kompleks Qarabağ tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Burada Qarabağ xanlığı tarixində mühüm rol oynamış şəxslərin məzarları yerləşir.
İşğal illərində kompleks ciddi dağıntılara məruz qalıb.
Ağdamın azad edilməsindən sonra İmarət kompleksinin bərpası istiqamətində işlər görülməyə başlanıb.
Bu gün İmarət Ağdamın tarixi simasının bərpasında əsas layihələrdən biri hesab olunur. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, Ağdam İmarət Kompleksi artıq istifadəyə verilmiş obyektlər sırasındadır.
Ağdam Cümə məscidi
Ağdamın ən məşhur dini-memarlıq abidələrindən biri Ağdam Cümə məscididir.
Məscid XIX əsrdə Qarabağ memarlıq məktəbinin xüsusiyyətləri əsasında inşa edilib.
İşğal dövründə məscid ciddi dağıntıya məruz qalıb.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində dini və mədəni irsin bərpası çərçivəsində Ağdam Cümə məscidinin də bərpası həyata keçirilir.
Ağdam məscidi yalnız dini tikili deyil, həm də şəhərin tarixi simvollarından biridir.
2020-ci ilin noyabrında Prezident İlham Əliyev Ağdam şəhərinə səfəri zamanı məscidi ziyarət edib və Məkkədən gətirdiyi “Qurani-Kərim”i məscidə bağışlayıb.
Ağdamın inkişaf dövrü
XX əsrdə Ağdam sürətlə inkişaf edən şəhərlərdən birinə çevrilib.
Xüsusilə sovet dövründə şəhərdə sənaye müəssisələri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət ocaqları və yaşayış binaları yaradılıb.
Ağdam həmçinin kənd təsərrüfatı və qida sənayesi ilə tanınıb.
Şəhərdə müxtəlif istehsal müəssisələri fəaliyyət göstərib.
Ağdamın məşhur “Qarabağ” futbol klubu da şəhərin ictimai və idman həyatında mühüm yer tutub.
Klub 1951-ci ildə yaradılıb və sonrakı illərdə Azərbaycan futbolunun ən tanınmış komandalarından birinə çevrilib.
Ağdamın işğalı
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişlənməsi Ağdam üçün də ağır nəticələrə səbəb oldu.
1993-cü ilin yayında Ağdam istiqamətində genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı.
1993-cü il iyulun 23-də Ağdam şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.
Bununla Ağdam şəhərinin işğal dövrü başladı.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Ağdam rayonunun böyük hissəsi işğal altında qaldı.
Rayon əhalisi doğma şəhər və kəndlərini tərk edərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldu.
Ağdamın işğalının nəticələri
Ağdamın işğalı rayonun demoqrafik, sosial və iqtisadi həyatını kökündən dəyişdi.
Şəhərin sakinləri məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü.
Yaşayış evləri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət müəssisələri, sənaye obyektləri və digər infrastrukturlar dağıdıldı.
Ağdam şəhəri işğal dövründə demək olar ki, tamamilə dağıdılmış vəziyyətə gətirildi.
Şəhərin xarabalıqları uzun illər ərzində Qarabağ münaqişəsinin nəticələrinin simvollarından biri kimi təqdim olunurdu.
Azərbaycan Prezidentinin 2020-ci ilin noyabrında Ağdama səfəri zamanı şəhərin dağıdılmış vəziyyəti ilə bağlı geniş məlumat verilib və şəhərin tamamilə yenidən qurulacağı bildirilib.
Ağdam niyə “ruhlar şəhəri” adlandırılırdı?
İşğal dövründə Ağdam şəhərinin demək olar ki, tamamilə dağıdılması şəhərin beynəlxalq mediada “ruhlar şəhəri” kimi təqdim olunmasına səbəb olub.
Şəhərin böyük hissəsində yaşayış binaları və infrastrukturlar dağıdılmışdı.
Ağdamdan çəkilmiş görüntülər müharibənin və uzunmüddətli işğalın şəhərlərə vurduğu zərərin simvolik nümunələrindən birinə çevrilmişdi.
Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, şəhərin dağıdılması və tarixi-mədəni irsə vurulan zərər işğal dövründə baş verən genişmiqyaslı dağıntıların nəticəsidir.
Ağdam Vətən müharibəsində
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Ağdamın tarixində yeni mərhələ yaratdı.
44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra rayon və şəhərləri azad etdi.
Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında qazandığı hərbi üstünlük 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın imzalanmasına gətirib çıxardı.
Bəyanata əsasən Ermənistan Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarından öz silahlı qüvvələrini çıxarmalı idi.
Ağdamın qaytarılması bu razılaşma çərçivəsində həyata keçirildi.
20 noyabr 2020 – Ağdamın azad edilməsi
20 noyabr 2020-ci il Ağdam tarixinin ən mühüm günlərindən biri oldu.
Həmin gün Azərbaycan Ordusu Ağdam şəhərinə daxil oldu.
Beləliklə, 1993-cü ildə başlayan işğal dövrü başa çatdı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev həmin gün xalqa müraciət edərək Ağdam rayonunun işğaldan azad edilməsi münasibətilə ağdamlıları təbrik etdi.
23 noyabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev Ağdam şəhərinə səfər etdi.
Səfər zamanı Azərbaycan Dövlət Bayrağı Ağdam şəhərində qaldırıldı və Ağdam Cümə məscidi ziyarət edildi.
Bu hadisə Ağdamın yeni tarixinin başlanğıcı oldu.
Ağdam Şəhəri Günü
Azərbaycan Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günləri təsis edildi.
Bu sərəncama əsasən 20 noyabr Ağdam Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirildi.
Beləliklə, hər il 20 noyabr Ağdamın azad edilməsinin ildönümü kimi qeyd olunur.
Bu tarix Ağdam sakinlərinin doğma şəhərlərinə qayıdışının başlanğıcını simvolizə edir.
Ağdamın Baş Planı
Ağdamın azad edilməsindən sonra şəhərin gələcək inkişafı üçün yeni Baş Plan hazırlandı.
Yeni şəhər konsepsiyası Ağdamın müasir, ekoloji cəhətdən dayanıqlı və rahat yaşayış məkanına çevrilməsini nəzərdə tutur.
Şəhərsalma layihəsində yaşayış məhəllələri, inzibati və ictimai binalar, məktəblər, parklar, yollar, istehsal və xidmət obyektləri nəzərdə tutulur.
Yeni Ağdamın qurulmasında şəhərin tarixi simasının qorunması da əsas prinsiplərdən biridir.
Ağdamda Böyük Qayıdış
Ağdamın yenidən qurulmasının əsas məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını təmin etməkdir.
2025-ci il martın 27-dən Ağdama keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, qayıdış prosesi mərhələli şəkildə davam edir.
Bu hadisə Ağdamın müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcıdır.
Uzun illər müxtəlif şəhər və rayonlarda yaşayan ağdamlı ailələr öz doğma şəhərlərinə qayıtmağa başlayıblar.
Ağdamda yeni yaşayış məhəllələri
Yeni Ağdam şəhərində müasir yaşayış kompleksləri yaradılır.
Mənzillər və fərdi yaşayış evləri keçmiş məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur.
Yeni yaşayış məhəllələrində məktəblər, uşaq bağçaları, tibb müəssisələri, ictimai xidmət obyektləri və istirahət məkanlarının yaradılması planlaşdırılır.
Məqsəd insanların yalnız yaşayış evləri ilə təmin edilməsi deyil, tam sosial mühitin yaradılmasıdır.
Ağdamda nəqliyyat infrastrukturu
Ağdamın bərpasında nəqliyyat infrastrukturu xüsusi yer tutur.
Bərdə-Ağdam avtomobil yolunun yenidən qurulması şəhərin Azərbaycanın digər bölgələri ilə nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bundan başqa, Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi də istifadəyə verilib.
Bu infrastruktur layihələri Ağdamın gələcəkdə Qarabağın mühüm nəqliyyat mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Ağdamda dəmir yolu
Ağdamın nəqliyyat sisteminin mühüm hissələrindən biri də dəmir yoludur.
Bakıdan Qarabağa uzanan dəmir yolu bağlantısının bərpası Ağdamın regionun iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir.
Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin istifadəyə verilməsi şəhərin nəqliyyat imkanlarını genişləndirib.
Ağdamda sənaye və iqtisadi inkişaf
Ağdamın gələcək inkişafında sənaye xüsusi yer tutur.
Şəhərin yaxınlığında Ağdam Sənaye Parkı yaradılıb.
Parkın əsas məqsədi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə sənaye istehsalının inkişaf etdirilməsi, yeni müəssisələrin yaradılması və məşğulluğun təmin olunmasıdır.
Sənaye parkında müxtəlif istehsal sahələrinin fəaliyyət göstərməsi Ağdamın iqtisadi potensialının bərpasına xidmət edir.
Bu proses həmçinin Ağdama qayıdan insanların işlə təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Ağdamın kənd təsərrüfatı potensialı
Ağdam tarixən kənd təsərrüfatı ilə tanınan rayonlardan olub.
Rayonun geniş düzənlik əraziləri əkinçilik və heyvandarlıq üçün əlverişlidir.
İşğaldan əvvəl Ağdamda taxılçılıq, üzümçülük, heyvandarlıq və digər kənd təsərrüfatı sahələri inkişaf etmişdi.
Bu sahələrin yenidən bərpası Ağdamın iqtisadi dirçəlişinin əsas istiqamətlərindən biridir.
Suvarma sistemlərinin, yolların və kənd təsərrüfatı infrastrukturunun bərpası bölgədə istehsalın artırılmasına imkan yaradır.
Xaçınçay su anbarı
Ağdamın kənd təsərrüfatı potensialı baxımından Xaçınçay su anbarı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Su anbarının bərpası və istifadəyə verilməsi əkin sahələrinin su təminatının yaxşılaşdırılmasına xidmət edir.
Bu layihə həm kənd təsərrüfatının inkişafı, həm də Ağdam rayonunda iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi baxımından mühüm addımlardan biridir.
Ağdamda sosial obyektlər
Yeni Ağdam şəhərində müasir sosial infrastruktur yaradılır.
Məktəblər, uşaq bağçaları, tibb müəssisələri və digər ictimai obyektlər şəhərin yeni strukturunun əsas hissələrini təşkil edir.
Ağdam Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi və Təlim-Tədris Kompleksinin yaradılması şəhərin yalnız yaşayış deyil, həm də regional idarəetmə və təhsil mərkəzinə çevrilməsinə xidmət edir.
Ağdamda turizm
Ağdamın turizm potensialı kifayət qədər genişdir.
Şəhərin tarixi, Qarabağ xanlığı ilə bağlı abidələr, İmarət kompleksi, Ağdam Cümə məscidi və digər mədəni irs nümunələri gələcəkdə turistlərin maraq göstərə biləcəyi məkanlardır.
Ağdamın Qarabağın digər turizm mərkəzləri ilə əlaqələndirilməsi regionda turizm marşrutlarının formalaşmasına imkan yarada bilər.
Şəhərin yeni parkları və müasir memarlıq nümunələri də gələcəkdə Ağdamın turizm simasına daxil olacaq.
Ağdamda hotel və xidmət infrastrukturu
Ağdamda yeni xidmət və turizm infrastrukturu da yaradılır.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında “Aghdam City Hotel” və “Hilton Garden Inn Agdam” hotellərinin istifadəyə verildiyi qeyd olunur.
Bu obyektlər şəhərdə turizm və biznes səfərləri üçün müasir imkanların formalaşmasına xidmət edir.
Ağdam İmarət Kompleksi yenidən canlanır
Ağdamın tarixi simasının bərpasında İmarət Kompleksinin xüsusi yeri var.
Kompleksin bərpası Qarabağ xanlığının tarixinin yaşadılması baxımından mühüm layihədir.
İmarətin yenidən qurulması Ağdamın yalnız müasir şəhər kimi deyil, öz tarixi yaddaşını qoruyan şəhər kimi inkişaf etdirilməsini göstərir.
Ağdamın mədəni həyatı
Ağdam uzun illər Azərbaycanın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub.
Şəhərdə müxtəlif mədəniyyət müəssisələri fəaliyyət göstərib.
Ağdamın işğaldan azad edilməsindən sonra mədəni həyatın yenidən şəhərə qaytarılması istiqamətində işlər görülür.
Gələcəkdə Ağdamın Qarabağın mədəni tədbirlərinin keçirildiyi əsas məkanlardan birinə çevrilməsi nəzərdə tutulur.
Ağdamın idman həyatı
Ağdam Azərbaycanın idman tarixində də özünəməxsus yer tutur.
Şəhərin ən məşhur idman brendi “Qarabağ” futbol klubudur.
Ağdamın işğalından sonra klub doğma şəhərindən kənarda fəaliyyətini davam etdirməli oldu.
Buna baxmayaraq, “Qarabağ” adı Azərbaycan futbolunda Ağdamın simvoluna çevrildi.
Ağdamın yenidən qurulması ilə şəhərin idman həyatının da doğma məkana qayıtması gözlənilir.
Ağdam bu gün
Bu gün Ağdam əvvəlki şəhərin xarabalıqları üzərində yeni həyatın qurulduğu məkanlardan biridir.
Şəhərdə genişmiqyaslı tikinti və bərpa işləri aparılır.
Rəsmi məlumatlara görə, Bərdə-Ağdam avtomobil yolu, Ağdam yarımstansiyası, Xaçınçay su anbarı, Ağdam Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi və Təlim-Tədris Kompleksi, Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi istifadəyə verilib. İmarət Kompleksi və hotel layihələri də artıq şəhərin yeni infrastrukturunun bir hissəsidir.
2025-ci ilin martından etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Ağdama qayıdışı başlayıb.
Beləliklə, Ağdam artıq yalnız “işğaldan azad edilmiş şəhər” kimi deyil, yenidən insanların yaşadığı və inkişaf etdiyi şəhər kimi formalaşır.
Ağdamın tarixində əsas tarixlər
Ağdamın tarixini əsas mərhələlərlə belə ümumiləşdirmək mümkündür:
XVIII əsr – Qarabağ xanlığı dövründə Ağdamın inkişafının sürətlənməsi.
XIX-XX əsrlər – Ağdamın Qarabağın mühüm yaşayış və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilməsi.
1993-cü il, 23 iyul – Ağdam şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçməsi.
1993-2020-ci illər – Ağdamın işğal dövrü.
27 sentyabr 2020 – Vətən müharibəsinin başlanması.
10 noyabr 2020 – üçtərəfli bəyanatın imzalanması.
20 noyabr 2020 – Ağdam rayonunun işğal altında olan hissəsinin Azərbaycana qaytarılması və Azərbaycan Ordusunun Ağdam şəhərinə daxil olması.
23 noyabr 2020 – Prezident İlham Əliyevin Ağdama səfəri və şəhərdə Dövlət Bayrağının qaldırılması.
20 noyabr – Ağdam Şəhəri Günü.
2025-ci il, 27 mart – keçmiş məcburi köçkünlərin Ağdama qayıdışının başlanması.
2026-cı il – Ağdamda bərpa-quruculuq və Böyük Qayıdış prosesinin davam etdirilməsi.
Ağdamın gələcəyi
Ağdamın qarşısında böyük inkişaf perspektivləri dayanır.
Yeni şəhər planı, sənaye parkı, nəqliyyat infrastrukturu, kənd təsərrüfatı layihələri, turizm imkanları və Böyük Qayıdış Ağdamın gələcək iqtisadi modelinin əsasını təşkil edir.
Şəhərin inkişafında müasir texnologiyalardan istifadə, yaşıl enerji, ekoloji dayanıqlılıq və ağıllı şəhər prinsipləri də nəzərə alınır.
Ağdamın gələcəkdə Qarabağın mühüm iqtisadi, nəqliyyat, turizm və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilməsi qarşıya qoyulan əsas hədəflərdəndir.
Nəticə
Ağdamın tarixi Qarabağın tarixindən ayrılmazdır.
Şəhər əsrlər ərzində Qarabağın mühüm yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi formalaşıb.
XX əsrin sonlarında başlayan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi Ağdamın taleyini kökündən dəyişdi.
23 iyul 1993-cü ildə Ağdam şəhəri işğal edildi və şəhər 27 ildən artıq müddətdə Azərbaycan nəzarətindən kənarda qaldı.
Bu müddətdə şəhərin böyük hissəsi dağıdıldı, sakinləri doğma yurdlarından didərgin düşdü, tarixi və dini abidələr zərər gördü.
2020-ci il Vətən müharibəsinin nəticələri Ağdamın taleyində yeni səhifə açdı.
20 noyabr 2020-ci ildə Ağdam şəhəri Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı.
Bundan sonra şəhərin bərpası üçün genişmiqyaslı layihələrə başlanıldı.
Bu gün Ağdamda yeni yaşayış məhəllələri, yollar, məktəblər, sosial obyektlər, sənaye və xidmət müəssisələri yaradılır.
2025-ci il martın 27-dən keçmiş məcburi köçkünlərin Ağdama qayıdışı başlayıb.
Bu qayıdış Ağdamın tarixində ən mühüm yeni mərhələlərdən biridir.
Bir vaxtlar xarabalığa çevrilmiş Ağdam bu gün yenidən qurulur.
Tarixi İmarət kompleksi bərpa edilir, Ağdam məscidi öz əvvəlki simasına qaytarılır, yeni yaşayış və biznes məkanları yaradılır.
Ağdamın qarşısında artıq yeni bir məqsəd dayanır: keçmişin yaddaşını qoruyaraq müasir, yaşıl, təhlükəsiz və insanların rahat yaşadığı şəhər qurmaq.
Ağdamın hekayəsi yalnız işğal və dağıntı hekayəsi deyil.
Bu, həm də qayıdışın, dirçəlişin və yenidən quruculuğun hekayəsidir.
