Vətən müharibəsi: 44 günə yazılan Zəfər tarixinin əsas məqamları
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi yadda qaldı. Həmin gün başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etdi və 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə nəticələndi. Bu müharibə Azərbaycanın 30 ilə yaxın davam edən Qarabağ münaqişəsində yeni reallıq yaratdı və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu.
Vətən müharibəsi yalnız döyüş meydanında baş verən hərbi əməliyyatlar deyil, həm də Azərbaycanın siyasi, diplomatik, informasiya və ictimai-sosial baxımdan səfərbər olduğu böyük tarixi hadisə idi.
Bu məqalədə 2020-ci il Vətən müharibəsinin səbəbləri, gedişatı, əsas döyüşləri, Şuşanın azad edilməsi, 10 noyabr bəyanatının şərtləri və müharibənin Azərbaycan üçün tarixi nəticələri əsasən rəsmi və beynəlxalq mənbələr əsasında nəzərdən keçirilir.
Qarabağ münaqişəsinin tarixi fonu
Vətən müharibəsini anlamaq üçün ilk növbədə Qarabağ münaqişəsinin əvvəlki mərhələlərinə nəzər salmaq lazımdır.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ərazisində genişmiqyaslı hərbi qarşıdurma baş vermiş, nəticədə Azərbaycanın keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və ətraf rayonların böyük hissəsi Azərbaycan hökumətinin nəzarətindən çıxmışdı.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr qəbul etmişdi. Qətnamələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər əks olunurdu. Məsələn, 853 saylı qətnamə Ağdam rayonunun və Azərbaycanın digər işğal olunmuş ərazilərinin ələ keçirilməsini pisləyir və işğalçı qüvvələrin həmin ərazilərdən dərhal və tamamilə çıxarılmasını tələb edirdi.
Lakin uzun illər ərzində danışıqlar prosesi münaqişənin yekun həllinə gətirib çıxarmadı.
1994-cü ildə atəşkəs əldə edilsə də, tərəflər arasında siyasi razılaşma əldə olunmadı. Nəticədə Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsi təxminən üç onillik ərzində işğal altında qaldı.
27 sentyabr 2020 – müharibənin başlanması
2020-ci il sentyabrın 27-də təmas xəttində genişmiqyaslı hərbi qarşıdurma başladı.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi həmin günlərdə münaqişənin kəskinləşməsinin mülki əhali üçün ciddi humanitar nəticələr yaratdığını bildirmişdi. Təşkilat tərəfləri beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərinə, xüsusilə mülki şəxslərin və mülki infrastrukturun qorunmasına riayət etməyə çağırmışdı.
Azərbaycan tərəfi hərbi əməliyyatların Ermənistan tərəfindən başlanan hücumlara cavab olaraq həyata keçirildiyini bildirirdi.
Beləliklə, 27 sentyabrda başlayan qarşıdurma qısa müddətdə genişmiqyaslı müharibəyə çevrildi.
44 gün davam edən döyüşlər
Vətən müharibəsi 44 gün davam etdi.
Azərbaycan Ordusu müharibənin ilk günlərindən etibarən müxtəlif istiqamətlərdə əks-hücum əməliyyatları həyata keçirdi. Cəbhənin cənub istiqamətində əldə edilən uğurlar sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün mühüm strateji əhəmiyyət daşıdı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində Vətən müharibəsinin gedişi ilə bağlı ayrıca xronoloji məlumat bazası da dərc olunub. Burada müharibə dövründə azad edilən şəhər, kənd və digər yaşayış məntəqələrinin tarixləri göstərilir.
Cəbrayılın azad edilməsi
Müharibənin ilk mühüm nəticələrindən biri Cəbrayıl istiqamətində əldə edildi.
4 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi Azərbaycanın cənub istiqamətində irəliləyişinin əsas mərhələlərindən biri oldu.
Cəbrayılın azad edilməsi sonrakı əməliyyatlar üçün strateji imkanları genişləndirdi.
Füzuli uğrunda döyüşlər
Füzuli istiqaməti müharibənin ən ağır döyüşlərinin getdiyi ərazilərdən biri idi.
17 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli şəhərinin azad edilməsi elan edildi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, Füzuli şəhəri 2020-ci il oktyabrın 17-də Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilib.
Füzulinin azad edilməsi cənub istiqamətində hərbi üstünlüyün daha da güclənməsinə səbəb oldu.
Zəngilanın azad edilməsi
20 oktyabr 2020-ci ildə Zəngilan şəhərinin azad edilməsi xəbəri Azərbaycan ictimaiyyətinə çatdırıldı.
Zəngilanın azad olunması ilə Azərbaycanın cənub-qərb istiqamətində mövqeləri daha da möhkəmləndi.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında Zəngilan şəhərinin 20 oktyabr 2020-ci ildə azad edildiyi qeyd olunur.
Qubadlının azad edilməsi
25 oktyabr 2020-ci ildə Qubadlı şəhərinin azad edilməsi ilə Azərbaycanın cənub istiqamətində hərbi əməliyyatları yeni mərhələyə keçdi.
Qubadlının ardınca Azərbaycan Ordusunun Laçın istiqamətində irəliləməsi və eyni zamanda Şuşa istiqamətində əməliyyatların güclənməsi müharibənin son mərhələsini formalaşdırdı.
Şuşa – Vətən müharibəsinin həlledici mərhələsi
Vətən müharibəsinin ən mühüm hadisələrindən biri 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşa şəhərinin azad edilməsi oldu.
Şuşa həm coğrafi, həm hərbi-strateji, həm də Azərbaycan xalqının milli-mədəni yaddaşında xüsusi əhəmiyyətə malik şəhərdir.
Şuşanın azad edilməsi mürəkkəb dağlıq relyef şəraitində həyata keçirilən hərbi əməliyyatların nəticəsi idi.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında Şuşanın 8 noyabr 2020-ci ildə azad edildiyi göstərilir. Daha sonra 8 noyabr Azərbaycanda Zəfər Günü kimi qeyd olunmağa başladı.
Şuşanın azad edilməsindən sonra müharibənin hərbi-siyasi mənzərəsi köklü şəkildə dəyişdi.
10 noyabr 2020-ci il bəyanatı
9 noyabrdan 10 noyabra keçən gecə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin tərəfindən üçtərəfli bəyanat imzalandı.
Bəyanata əsasən, 10 noyabr 2020-ci il Moskva vaxtı ilə saat 00:00-dan etibarən hərbi əməliyyatların və atəşin tam dayandırılması elan edildi.
Bəyanatın əsas müddəalarından biri Azərbaycanın Ağdam rayonunun geri qaytarılması idi.
Sənədə əsasən:
- Ağdam rayonu 20 noyabr 2020-ci ilədək Azərbaycana qaytarılmalı idi;
- Kəlbəcər rayonu 15 noyabradək Azərbaycana qaytarılmalı idi;
- Laçın rayonu 1 dekabradək Azərbaycana qaytarılmalı idi;
- bölgədə Rusiya sülhməramlı kontingentinin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulurdu;
- məcburi köçkünlərin və qaçqınların geri qayıtması məsələsi sənəddə ayrıca əks olunurdu.
Beləliklə, Vətən müharibəsinin 44 günlük aktiv hərbi mərhələsi başa çatdı.
Ağdam, Kəlbəcər və Laçının qaytarılması
10 noyabr bəyanatından sonra Azərbaycanın Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılması prosesi başladı.
Ağdam 20 noyabrda, Kəlbəcər 25 noyabrda, Laçın isə 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycana təhvil verildi.
Laçının qaytarılması ilə bağlı Azərbaycan Prezidentinin 1 dekabr 2020-ci il tarixli xalqa müraciətində rayonun Azərbaycana qaytarılması tarixi hadisə kimi qiymətləndirilib.
Beləliklə, hərbi əməliyyatların dayandırılmasından sonra əldə edilmiş razılaşma çərçivəsində Azərbaycanın daha üç rayonu nəzarətə keçdi.
Vətən müharibəsində şəhidlər və qazilər
Vətən müharibəsinin ən ağır və unudulmaz tərəfi insan itkiləri oldu.
Azərbaycanın minlərlə hərbi qulluqçusu və mülki vətəndaşı müharibə zamanı həyatını itirdi. Minlərlə hərbçi yaralandı və sonradan qazilər kimi müharibənin ağır nəticələri ilə yaşamağa davam etdi.
Bu səbəbdən Vətən müharibəsinin tarixi yalnız azad edilmiş ərazilərin siyahısı ilə ölçülə bilməz.
Hər bir azad edilmiş şəhərin və kəndin arxasında şəhidlərin həyatı, ailələrin yaşadığı ağrı, qazilərin sağlamlığı və insanların illərlə davam edən Vətən həsrəti dayanır.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi də müharibədən sonra itkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, həlak olanların qalıqlarının axtarılması və ailələrə qaytarılması istiqamətində fəaliyyət göstərib. Təşkilatın məlumatına görə, 2020-ci il münaqişəsindən sonra 1 700-dən çox şəxsin qalıqları tapılmış və identifikasiya prosesləri həyata keçirilməyə başlanmışdı.
Bu fakt müharibənin bitməsinin döyüş meydanındakı atəşin dayanması ilə hər ailə üçün dərhal sona çatmadığını göstərir.
Müharibənin humanitar tərəfi
Vətən müharibəsi həm də böyük humanitar nəticələr doğurdu.
Müharibə zamanı yaşayış məntəqələri və mülki infrastruktur zərər gördü, insanlar öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldılar.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin 2020-ci ilin dekabrında yaydığı hesabatda yüz minlərlə insanın münaqişənin nəticələrindən təsirləndiyi, evlərin və mühüm infrastruktur obyektlərinin dağıldığı, partlamamış sursatların isə mülki əhali üçün təhlükə yaratdığı qeyd edilirdi.
Müharibədən sonra mina və partlamamış hərbi sursat problemi də Azərbaycanın qarşısında duran ən ciddi məsələlərdən birinə çevrildi.
Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə quruculuq və Böyük Qayıdış prosesi həyata keçirilərkən ərazilərin minalardan təmizlənməsi təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biridir.
Beynəlxalq hüquq və Qarabağ məsələsi
Vətən müharibəsinin hüquqi-siyasi tərəfini qiymətləndirərkən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı müxtəlif məsələləri əhatə edirdi.
Məsələn, 884 saylı qətnamədə hərbi əməliyyatların dayandırılması, Zəngilan rayonu və Horadiz şəhəri istiqamətində işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması, eləcə də digər işğal edilmiş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin geri çəkilməsi tələb olunurdu.
Bu sənədlər münaqişənin beynəlxalq hüquqi və diplomatik çərçivəsini formalaşdıran əsas mənbələr sırasında yer alır.
44 günün əsas şəhərləri
Vətən müharibəsinin xronologiyasında bir sıra şəhərlərin azad edilməsi xüsusi yer tutur:
4 oktyabr – Cəbrayıl
17 oktyabr – Füzuli
20 oktyabr – Zəngilan
25 oktyabr – Qubadlı
8 noyabr – Şuşa
20 noyabr – Ağdamın qaytarılması
25 noyabr – Kəlbəcərin qaytarılması
1 dekabr – Laçının qaytarılması
Azərbaycan Prezidentinin 2023-cü ildə imzaladığı sərəncamla Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa üçün şəhər günləri müəyyənləşdirilib. Həmin sərəncamda Ağdam, Kəlbəcər və Laçın üçün də müvafiq tarixlər göstərilib.
Vətən müharibəsinin informasiya cəbhəsi
2020-ci ildə döyüşlər yalnız səngərlərdə aparılmırdı.
Müharibənin mühüm istiqamətlərindən biri də informasiya cəbhəsi idi.
Azərbaycan və Ermənistan tərəfləri beynəlxalq ictimaiyyətə müxtəlif məlumatlar təqdim edir, dünya mediası isə müharibənin gedişini yaxından izləyirdi.
Bu prosesdə rəsmi məlumatların əhəmiyyəti daha da artmışdı. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə yayılan təsdiqlənməmiş məlumatlar, saxta görüntülər və köhnə videolar informasiya müharibəsinin ciddi problemlərindən birinə çevrilmişdi.
Buna görə Vətən müharibəsi haqqında yazarkən əsaslı mənbələrə – dövlət qurumlarının açıqlamalarına, BMT sənədlərinə, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin hesabatlarına və etibarlı beynəlxalq media materiallarına istinad etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində nəyi dəyişdi?
2020-ci il müharibəsi Azərbaycan üçün bir sıra mühüm siyasi və hərbi nəticələr yaratdı.
Ən başlıca nəticə ərazilərin böyük hissəsinin Azərbaycan nəzarətinə keçməsi oldu.
Müharibə həmçinin Azərbaycanın hərbi potensialının və ordunun döyüş qabiliyyətinin nümayiş etdirildiyi bir mərhələ kimi qiymətləndirildi.
44 günlük müharibə Azərbaycan cəmiyyətində də böyük səfərbərlik yaratdı. Müxtəlif sosial təbəqələrdən insanların orduya və cəbhəyə dəstək göstərməsi, şəhid ailələrinə yardım kampaniyaları və qazilərə ictimai dəstək müharibənin sosial tərəflərini formalaşdırdı.
Zəfərdən sonra Böyük Qayıdış
Müharibənin başa çatması Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr yaratdı.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yolların, hava limanlarının, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastrukturun yenidən qurulmasına başlanıldı.
Əsas məqsədlərdən biri uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz yurdlarına qayıtmasının təmin edilməsidir.
Bu proses yalnız tikinti layihəsi deyil, həm də müharibənin yaratdığı böyük humanitar problemin həlli kimi qiymətləndirilə bilər.
Vətən müharibəsinin yaddaşımızdakı yeri
Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində yalnız 44 günlük hərbi əməliyyat kimi qalmayacaq.
Bu tarix bir tərəfdən Azərbaycan Ordusunun döyüş yolu, digər tərəfdən isə şəhidlərin, qazilərin, hərbçilərin və onların ailələrinin taleyi ilə bağlıdır.
Hər bir azad edilmiş kəndin, şəhərin və yüksəkliyin arxasında bir döyüş hekayəsi dayanır.
Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa və digər yaşayış məntəqələrinin adları artıq Azərbaycanın müasir tarixində xüsusi yer tutur.
Şuşanın azad edilməsi isə müharibənin ən mühüm simvollarından birinə çevrilib.
Nəticə
2020-ci ilin Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü.
27 sentyabrda başlayan döyüşlər 44 gün ərzində cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində davam etdi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və nəhayət Şuşanın azad edilməsi müharibənin əsas mərhələlərini təşkil etdi.
8 noyabrda Şuşanın azad edilməsindən iki gün sonra – 10 noyabrda Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənəd Ağdam, Kəlbəcər və Laçının Azərbaycana qaytarılmasını da nəzərdə tuturdu.
Bu gün Vətən müharibəsi haqqında danışarkən yalnız qələbəni deyil, onun ağır qiymətini də xatırlamaq vacibdir.
Şəhidlərin xatirəsi, qazilərin göstərdiyi fədakarlıq, müharibədən zərər çəkmiş ailələrin yaşadığı ağrı və doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu bu tarixin ayrılmaz hissəsidir.
Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında Zəfər, Şuşa, şəhidlik, qəhrəmanlıq və Vətən anlayışları ilə yanaşı yaşayacaq. Bu tarixin gələcək nəsillərə düzgün, sənədlərə və etibarlı mənbələrə əsaslanaraq çatdırılması isə hər birimizin məsuliyyətidir.
