İnsan öləndə bədəndə ilk nə baş verir? – İlk saniyələrdən saatlar sonrayadək

İnsan həyatı boyu ürək, beyin, ağciyərlər və digər orqanlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyir. Ürək qanı bədənə pompalayır, ağciyərlər oksigeni qəbul edir, beyin isə bütün bu prosesləri idarə edir. Bəs bu sistem birdən dayandıqda nə baş verir? İnsan öldükdən sonra bədən dərhal dəyişirmi, yoxsa bu proses tədricən baş verir?

Bu sual əsrlərdir insanlarda maraq doğurur. Ölüm haqqında çoxlu inanclar, fərziyyələr və hətta miflər mövcuddur. Lakin tibbin və məhkəmə-tibb elminin bildiyi konkret fizioloji proseslər var.

Əslində ölüm bədəndə bir anda hər şeyin yox olması demək deyil. Ürək fəaliyyətinin dayanması, nəfəsin kəsilməsi, beynin oksigensiz qalması və daha sonra ayrı-ayrı hüceyrələrin funksiyasını itirməsi bir-birini izləyən proseslərdir. Ölüm təsdiqləndikdən sonra isə bədəndə “algor mortis”, “livor mortis” və “rigor mortis” kimi tanınan dəyişikliklər başlayır.

Veten.az insanın ölümündən sonra bədəndə baş verənləri ilk saniyələrdən sonrakı saatlara və günlərə qədər mərhələli şəkildə araşdırıb.

Ölüm anında ilk olaraq nə dayanır?

İnsanın ölümündən danışarkən ilk növbədə bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: ürəyin dayanması ilə geri dönməz ölüm eyni anlayış deyil.

Ürək dayananda qan dövranı kəsilir və beyin də daxil olmaqla orqanlara oksigen çatdırılması dayanır. Bu vəziyyət sürətlə ağırlaşır və təcili tibbi müdaxilə olmadan geri dönməz zədələnmələr yarana bilər.

Bəzi hallarda ürəyi dayanmış insanın ürək-ağciyər reanimasiyası və digər tibbi müdaxilələrlə həyata qaytarılması mümkündür. Buna görə də insanın sadəcə hərəkətsiz olması və ya nəfəs almasının görünməməsi ölümün mütləq baş verdiyini göstərmir. Ölümün müəyyən edilməsi tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

Ölüm təsdiqləndikdən sonra isə artıq bədəndə həyat fəaliyyətini təmin edən sistemlərin dayanması ilə əlaqəli dəyişikliklər davam edir.

İlk saniyələrdə bədəndə nə baş verir?

Ürək artıq qanı pompalamadıqda qan dövranı dayanır. Bunun nəticəsində toxumalar oksigen və qida maddələri ilə normal şəkildə təmin olunmur.

Beyin bu vəziyyətə xüsusilə həssasdır. Çünki beyin hüceyrələrinin normal fəaliyyətini davam etdirməsi üçün fasiləsiz oksigen və enerji təminatı lazımdır.

Qan dövranının dayanması ilə orqanizmin bütün sistemləri eyni anda “sönmür”. Hüceyrələrdə olan enerji ehtiyatları müəyyən müddət ərzində tamamilə tükənənə qədər müxtəlif biokimyəvi proseslər davam edə bilər.

Bu səbəbdən ölümün ardınca bədəndə baş verən prosesləri “bir anda hər şeyin dayanması” kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. Daha doğru ifadə budur: həyat fəaliyyətini təmin edən sistemlər dayanır və bundan sonra hüceyrə səviyyəsində ardıcıl dəyişikliklər başlayır.

Beyində nə baş verir?

Beyin oksigen çatışmazlığına çox həssas orqandır.

Qan dövranı dayandıqda beynə yeni oksigen çatmır. Bunun nəticəsində beyin hüceyrələrinin enerji istehsalı pozulur və normal elektrik fəaliyyəti tədricən dayanır.

Məhz buna görə ürək dayanmasından sonra reanimasiya məsələsində zaman çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Ürək fəaliyyətinin bərpa olunması mümkün olduğu bəzi hallarda belə, oksigensiz qalmanın müddəti nəticəyə ciddi təsir edə bilər.

Beynin fəaliyyəti ilə bağlı ölümün müəyyən edilməsi isə yalnız “insan danışmır” və ya “reaksiya vermir” kimi müşahidələrlə aparılmır. Tibbi qiymətləndirmədə beyin kötüyü refleksləri və digər klinik göstəricilər nəzərə alınır; bəzi hallarda EEG kimi müayinələrdən də istifadə edilir.

Nəfəs dayanandan sonra nə olur?

Ölümlə əlaqəli əsas dəyişikliklərdən biri də nəfəsin dayanmasıdır.

Ağciyərlər artıq normal şəkildə hava mübadiləsi aparmır. Qana oksigen daxil olması və karbon qazının xaric edilməsi dayanır.

Normal həyatda nəfəsalma ürək-damar sistemi ilə birlikdə işləyir. Ağciyərlərin qəbul etdiyi oksigen qan vasitəsilə toxumalara daşınır. Ürək dayandıqda isə bu sistemin əsas hissələrindən biri fəaliyyətini itirir.

Bu səbəbdən ölüm sonrası dəyişikliklər yalnız bir orqanda deyil, bütün orqanizmdə paralel şəkildə inkişaf edir.

Bədən dərhal soyuyur?

Xeyr. Bədən temperaturunun düşməsi dərhal “buz kimi soyuq” vəziyyətə çevrilmək demək deyil.

İnsan öldükdən sonra bədən artıq öz temperaturunu əvvəlki kimi tənzimləyə bilmir və yeni istilik istehsalı dayanır. Nəticədə bədən ətraf mühitə istilik verməyə başlayır.

Bu proses tibbdə algor mortis adlanır.

Bədənin nə qədər sürətlə soyumasına otağın temperaturu, hava axını, geyim, bədən quruluşu, bədənin yerləşdiyi mühit və başqa amillər təsir edir. Buna görə “ölümdən sonra bədən hər saat dəqiq olaraq müəyyən qədər soyuyur” kimi sadə qaydalar bütün hallara tətbiq edilə bilməz.

Forensika mütəxəssisləri bədən temperaturundakı dəyişikliklərdən ölüm vaxtının təxmin edilməsində istifadə edə bilərlər. Lakin yalnız temperatur əsasında dəqiq ölüm vaxtı müəyyən etmək düzgün deyil.

Qan bədəndə niyə aşağı hissələrə toplanır?

Ürək fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra qan artıq damar sistemində əvvəlki kimi hərəkət etmir.

Qravitasiyanın təsiri ilə qan və qan komponentləri bədənin aşağıda yerləşən hissələrinə doğru çökməyə başlayır. Nəticədə dərinin müəyyən nahiyələrində qırmızı-bənövşəyi və ya göyümtül rəng dəyişiklikləri yarana bilər.

Bu proses livor mortis və ya postmortem ləkələnmə adlanır.

Məsələn, insan ölümündən sonra uzun müddət arxası üstə uzanıbsa, bu rəng dəyişiklikləri əsasən bədənin arxa və aşağı hissələrində daha nəzərəçarpan ola bilər.

Bu dəyişiklik də dərhal tam formalaşmır. İlk izlər bəzi hallarda təxminən bir neçə saat ərzində görünə bilər və zaman keçdikcə daha aydın olur. Müasir tibbi mənbələr livor mortisin inkişafının ətraf mühit və digər amillərdən asılı olduğunu xüsusi vurğulayır.

Gözlərdə hansı dəyişikliklər baş verir?

Ölümdən sonra gözlər də bir sıra dəyişikliklərə məruz qalır.

Gözün normal refleksləri itir, göz daxilindəki təzyiq azalır və buynuz qişada şəffaflığın itməsi, yəni bulanıqlıq yarana bilər.

Əgər gözlər açıq qalarsa, zaman keçdikcə göz səthində quruma və digər dəyişikliklər müşahidə edilə bilər.

Bu dəyişikliklərdən bəziləri məhkəmə-tibb ekspertləri üçün ölüm sonrası interval haqqında məlumat verə bilər. Lakin heç bir tək əlamət ölüm vaxtını dəqiq göstərmir.

Əzələlər əvvəlcə boşalır, sonra sərtləşir

Ölümdən sonra bədəndə insanların ən çox maraqlandığı dəyişikliklərdən biri əzələlərin sərtləşməsidir.

Bu proses rigor mortis adlanır.

Maraqlıdır ki, ölümün ilk mərhələsində əzələlərdə ümumi boşalma baş verə bilər. Daha sonra isə əzələ hüceyrələrində enerji ehtiyatlarının, xüsusilə ATP-nin azalması nəticəsində əzələlər əvvəlki kimi rahat şəkildə boşala bilmir.

Nəticədə bədən sərtləşməyə başlayır.

Rigor mortis adətən ölümün ilk bir neçə saatında inkişaf etməyə başlayır. Mənbələrdə onun təxminən 1–2 saat ərzində başlaya, təqribən 12 saat ətrafında geniş şəkildə formalaşa və sonrakı müddətdə tədricən aradan qalxa biləcəyi göstərilir. Lakin bu zamanlar sabit deyil və temperatur, yaş, ölüm səbəbi və digər faktorlarla dəyişə bilər.

Bu səbəbdən filmlərdə tez-tez göstərilən “ölümün dəqiq 3 saat sonra bədən belə olur” kimi təsvirlər elmi baxımdan doğru yanaşma deyil.

Niyə bədən sərtləşir?

Əzələlərin hərəkət etməsi üçün enerji lazımdır.

Sağlam insanda əzələ liflərində müəyyən zülallar bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girir və sonra enerji hesabına yenidən ayrılır. Ölüm sonrası ATP ehtiyatı tükəndikdə bu mexanizm normal şəkildə işləyə bilmir.

Kalsium ionlarının əzələ liflərinə daxil olması və aktin-miozin əlaqəsinin davam etməsi nəticəsində əzələlər sərtləşir.

Sadə dillə desək, əzələlər artıq normal şəkildə “boşalmaq” üçün lazım olan enerjiyə malik olmur.

Bu səbəbdən ölümündən bir neçə saat sonra bədənin hərəkət etdirilməsi əvvəlki kimi asan olmaya bilər.

Bədən niyə rəngini dəyişir?

Ölüm sonrası dəridə solğunluq və daha sonra qanın aşağı hissələrə toplanması ilə əlaqəli rəng dəyişiklikləri meydana çıxa bilər.

Ürəyin qanı pompalamaması qan dövranının dayanmasına səbəb olur. Qan artıq damarlar boyunca aktiv şəkildə daşınmadığı üçün qravitasiya onun paylanmasına təsir göstərir.

Nəticədə bədənin bəzi hissələri daha tünd, qırmızı-bənövşəyi və ya göyümtül görünə bilər.

Bu dəyişikliklər ölümün təyinində və məhkəmə-tibb araşdırmalarında əhəmiyyətli göstəricilərdən biridir.

Hüceyrələr öz-özünə parçalanmağa başlayır

Ölümdən sonra bədən yalnız xaricdən dəyişmir. Hüceyrələrin daxilində də mühüm proseslər başlayır.

Bu proseslərdən biri autoliz, yəni hüceyrələrin öz fermentləri vasitəsilə parçalanmasıdır.

Hüceyrələr normal vəziyyətdə öz daxilində müxtəlif fermentlər saxlayır. İnsan öldükdən və hüceyrə strukturları dağılmağa başladıqdan sonra bu fermentlər ətraf toxumalara təsir göstərərək parçalanma prosesinə kömək edir.

Bəzi orqanlarda bu proses daha sürətli gedə bilər. Məsələn, fermentlərlə zəngin olan mədəaltı vəzi autoliz prosesinə həssas orqanlardan biridir.

Bakteriyalar bundan sonra nə edir?

İnsan bədənində həyat boyu çoxlu sayda mikroorqanizm yaşayır. Onların böyük hissəsi normal mikrobiotanın tərkibidir.

İnsan öldükdən sonra immun sistem artıq fəaliyyət göstərmir. Hüceyrələr parçalandıqca bədənin daxilindəki bakteriyalar toxumaların parçalanmasına daha çox şərait tapır.

Beləliklə, putrefaksiya, yəni çürümə prosesi başlayır.

Bu zaman müxtəlif qazlar əmələ gələ bilər və bədənin bəzi hissələrində şişkinlik müşahidə oluna bilər.

Çürümə temperaturdan, rütubətdən, bədənin yerləşdiyi mühitdən, geyimdən, bədən quruluşundan və başqa amillərdən ciddi şəkildə asılıdır.

Ölümdən sonra bədən dərhal çürümür

İnsanların təsəvvüründə ölüm və çürümə bəzən eyni proses kimi qəbul edilir. Əslində isə ölümün ilk mərhələsi ilə nəzərəçarpan çürümə arasında müxtəlif dəyişikliklər baş verir.

Məhkəmə-tibb elmində postmortem dəyişikliklər şərti olaraq müxtəlif mərhələlərdə qiymətləndirilir.

Əvvəlcə “fresh” və ya ilkin mərhələ, daha sonra şişkinlik, aktiv çürümə, daha sonrakı parçalanma və skeletləşmə kimi mərhələlərdən danışılır. Bu mərhələlər də hər bədəndə eyni sürətlə getmir.

Bədən nə vaxt tamamilə skeletə çevrilir?

Bunun dəqiq vaxtını söyləmək mümkün deyil.

Bu proses bədənin harada olmasından çox asılıdır.

Açıq havada, isti və rütubətli şəraitdə parçalanma prosesi daha fərqli sürətlə gedə bilər. Soyuq, quru və ya xüsusi qorunan mühitlərdə isə proses əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlaya bilər.

Həşəratlar və digər canlılar da parçalanma prosesində rol oynaya bilər. Məhkəmə entomologiyası adlanan sahə bəzi hallarda həşəratların inkişaf mərhələlərindən ölüm sonrası intervalın qiymətləndirilməsində istifadə edir.

Buna görə “insan öldükdən düz filan gün sonra yalnız sümüklər qalır” demək elmi baxımdan düzgün deyil.

Ölüm vaxtını həkimlər necə müəyyən edir?

Filmlərdə ölüm vaxtı çox vaxt dəqiq bir saat kimi göstərilir.

Reallıqda isə məsələ daha mürəkkəbdir.

Mütəxəssislər ölüm vaxtını qiymətləndirərkən bədənin temperaturunu, əzələlərin sərtliyini, qan ləkələnməsini, gözlərdəki dəyişiklikləri, parçalanma əlamətlərini və digər göstəriciləri birlikdə nəzərə alırlar.

Bəzən laborator analizlərdən, gözün şüşəyəbənzər cisim mayesindəki dəyişikliklərdən və digər müasir metodlardan da istifadə edilə bilər.

Ən vacib məqam isə budur: ölüm vaxtının müəyyən edilməsi əksər hallarda dəqiq saat və dəqiqə deyil, müəyyən intervalın qiymətləndirilməsidir. Ölümündən daha çox vaxt keçdikcə bu qiymətləndirmə daha çətinləşir.

Ölüm zamanı insan hər şeyi eşidə bilərmi?

Bu, insanların ən çox verdiyi suallardan biridir.

İnsanın ölüm anında nə hiss etdiyi və nə dərəcədə şüurlu olduğu ölümün səbəbindən, beynin vəziyyətindən, tibbi müdaxilələrdən və digər amillərdən asılıdır.

Bu səbəbdən “insan öldükdən sonra mütləq hər şeyi eşidir” və ya “heç nə eşitmir” kimi ümumi və qəti fikir söyləmək düzgün deyil.

Xüsusilə ürək dayanması və beyin ölümünü eyni anlayış kimi təqdim etmək də yanlışdır. Ürək dayanmasından sonra bəzi hallarda reanimasiya mümkündür, buna görə tibbi ölüm və geri dönməz bioloji proseslər arasında mühüm fərqlər mövcuddur.

Elmi yanaşma şəxsin konkret ölüm vəziyyətini və tibbi göstəricilərini nəzərə almağı tələb edir.

Ölüm sonrası bədən niyə hərəkət edə bilər?

Bəzən insanlar ölümündən sonra bədəndə müəyyən hərəkətlər gördüklərini bildirirlər.

Bu cür halların bir hissəsi əzələ və sinir toxumasında ölümün ardınca müəyyən müddət davam edən biokimyəvi proseslərlə əlaqəli ola bilər. Bundan əlavə, müxtəlif postmortem dəyişikliklər bədəndə hərəkət təəssüratı yarada bilər.

Lakin bunu insanın “yenidən dirilməsi” və ya şüurlu hərəkəti kimi qəbul etmək olmaz.

Məhz buna görə ölümün müəyyən edilməsi peşəkar tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

Ən maraqlı məqam: ölüm bədənin son dəyişikliklərinin başlanğıcıdır

İnsan üçün ölüm həyatın sonu olsa da, bioloji baxımdan bədəndə bir sıra proseslərin başlanğıcıdır.

Ürək dayanır.

Qan dövranı dayanır.

Beyin və digər toxumalar oksigendən məhrum olur.

Bədən istilik istehsalını dayandırır və soyumağa başlayır.

Qan qravitasiyanın təsiri ilə bədənin aşağı hissələrinə toplanır.

Əzələlər əvvəlcə boşalır, daha sonra sərtləşir.

Hüceyrələr öz fermentlərinin təsiri ilə parçalanmağa başlayır.

Sonrakı mərhələdə mikroorqanizmlərin fəaliyyəti çürümə prosesini sürətləndirir.

Bütün bunlar insan orqanizminin həyat boyu qurduğu mürəkkəb sistemin artıq özünü saxlaya bilməməsinin nəticəsidir.

Bəs ölümün dəqiq “ilk saniyəsini” müəyyən etmək mümkündürmü?

Hər zaman yox.

Tibbdə ölüm bir sıra klinik əlamətlər və vəziyyətlər əsasında müəyyən edilir. Ürək fəaliyyətinin dayanması, nəfəsin dayanması, beyin funksiyalarının itirilməsi kimi göstəricilər qiymətləndirilir.

Bəzi hallarda hadisənin vaxtı məlum olur. Məsələn, xəstəxanada monitorinq altında olan pasiyentin ürək fəaliyyəti müəyyən vaxtda dayanarsa, həkimlər bunu sənədləşdirə bilərlər.

Lakin hadisə sonradan aşkar edilən ölüm hallarında “ölüm saat 03:17-də baş verib” kimi dəqiq nəticəyə gəlmək həmişə mümkün olmur.

Məhz buna görə məhkəmə-tibb ekspertləri bir neçə fərqli göstəricini birlikdə təhlil edirlər.

İnsan bədəni ölümündən sonra nə qədər müddət dəyişməyə davam edir?

Əslində bu suala “bir neçə saat” və ya “bir neçə gün” cavabı vermək mümkün deyil.

Postmortem dəyişikliklər bir-birini əvəz edən və üst-üstə düşən proseslərdir.

İlk saatlarda temperaturun azalması, qan ləkələnməsi və əzələ sərtliyi kimi dəyişikliklər ön plana çıxır.

Sonrakı mərhələlərdə isə hüceyrə parçalanması və çürümə daha nəzərəçarpan olur.

Daha uzun müddət ərzində yumşaq toxumalar parçalanır və ətraf mühitdən asılı olaraq bədənin qalan hissəsində daha gec dəyişikliklər baş verir.

Bu prosesin sürətini müəyyən edən çoxsaylı faktorlar olduğuna görə bütün insanlar üçün eyni zaman cədvəli mövcud deyil.

Nəticə: ölüm bir anda baş verən dəyişiklik deyil

İnsan öləndə bədəndə hər şey bir anda yox olmur.

Əksinə, ürək və nəfəs fəaliyyətinin dayanması ilə başlayan proses orqanizmin müxtəlif sistemlərində ardıcıl dəyişikliklərə səbəb olur.

İlk mərhələdə qan dövranı və oksigen təminatı dayanır. Daha sonra hüceyrələr enerji ehtiyatlarını itirir. Bədən temperaturunu tənzimləyə bilmir və soyumağa başlayır. Qan qravitasiyanın təsiri ilə aşağı hissələrə toplanır. Əzələlər sərtləşir. Hüceyrələrin parçalanması və mikroorqanizmlərin fəaliyyəti ilə çürümə prosesi başlayır.

Məhkəmə-tibb elminin əsas məqsədlərindən biri də məhz bu dəyişiklikləri düzgün qiymətləndirərək ölümün nə zaman və hansı şəraitdə baş verdiyi barədə mümkün qədər dəqiq nəticəyə gəlməkdir.

Ən əsası isə unutmaq lazımdır ki, ölüm sonrası dəyişikliklər üçün vahid saniyə-saniyə cədvəl yoxdur. Bədənlərin reaksiyası bir-birindən fərqlənə bilər və temperatur, mühit, yaş, bədən quruluşu, ölüm səbəbi və digər amillər prosesi dəyişdirə bilər.

Veten.az olaraq məqsədimiz insanlarda qorxu yaratmaq deyil, gündəlik həyatda çox danışılan, lakin haqqında elmi məlumatın az olduğu mövzuları sadə və anlaşılan formada təqdim etməkdir.