26 Fevral – Xocalı faciəsi: Azərbaycanın qan yaddaşına çevrilən faciə

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Xocalı şəhərində Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır və faciəli hadisələrindən biri baş verdi. Ermənistan silahlı qüvvələrinin, keçmiş SSRİ-nin Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı və ağır hərbi texnikanın tətbiqi ilə həyata keçirdiyi hücum nəticəsində şəhərin dinc əhalisi kütləvi qətlə yetirildi. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Xocalı faciəsi zamanı 613 nəfər öldürüldü, 487 nəfər yaralandı, 1275 nəfər əsir və girov götürüldü.

Bu geniş məqalə Veten.Az saytı üçün hazırlanıb. Məqalədə Xocalının müharibədən əvvəlki vəziyyəti, şəhərin mühasirədə saxlanılması, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verən hadisələr, faciənin qurbanları, girov götürülən insanların taleyi, Xocalı faciəsinin Azərbaycan xalqının yaddaşındakı yeri və beynəlxalq səviyyədə faciənin tanıdılması istiqamətində görülən işlər rəsmi məlumatlar əsasında təqdim olunur.

Xocalı şəhəri və onun strateji əhəmiyyəti

Xocalı Qarabağ bölgəsində yerləşən və mühüm strateji əhəmiyyətə malik yaşayış məntəqələrindən biri idi.

Şəhərdə azərbaycanlılarla yanaşı, müxtəlif etnik qrupların nümayəndələri də yaşayırdı. Xocalının mühüm xüsusiyyətlərindən biri bölgədə yerləşən hava limanının burada olması idi. Şəhərin coğrafi mövqeyi onu Qarabağdakı hərbi-siyasi vəziyyət baxımından əhəmiyyətli yaşayış məntəqəsinə çevirirdi.

1991-ci ildən etibarən Xocalının vəziyyəti getdikcə ağırlaşdı. Şəhərlə avtomobil əlaqəsinin kəsilməsi və elektrik enerjisinin verilməsinin dayandırılması nəticəsində əhalinin gündəlik həyatı ciddi şəkildə çətinləşdi. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin 2026-cı il bəyanatında Xocalının 1991-ci ilin oktyabrından mühasirədə saxlanıldığı və avtomobil və enerji əlaqələrinin kəsildiyi bildirilir.

Xocalının mühasirəyə alınması

1991-ci ilin sonlarından etibarən Xocalı faktiki olaraq blokada şəraitində yaşamağa başladı.

Şəhərə gediş-gəliş imkanları məhdudlaşdırıldı. Əhalinin ərzaq, tibbi yardım və digər zəruri ehtiyaclarla təmin olunması çətinləşdi.

Şəhərin hava əlaqəsi də normal fəaliyyət göstərmirdi.

Xocalı sakinləri ağır şəraitdə gündəlik həyatlarını davam etdirməyə çalışırdılar. Şəhərin müdafiəsi üçün yerli özünümüdafiə dəstələri yaradılmışdı.

Lakin hərbi imkanların məhdud olması və şəhərin uzun müddət mühasirədə qalması Xocalı əhalisinin vəziyyətini getdikcə ağırlaşdırdı.

Azərbaycanın rəsmi sənədlərində Xocalının mühasirədə saxlanılması faciəyə aparan prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi göstərilir.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə

1992-ci il fevralın 25-də axşam saatlarından etibarən Xocalıya qarşı hücum başladı.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, hücumda Ermənistan silahlı qüvvələri ilə yanaşı, keçmiş SSRİ-nin Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının şəxsi heyəti və ağır hərbi texnikası iştirak edib.

Şəhər ağır artilleriya və zirehli texnikadan atəşə tutuldu.

Gecə saatlarında şəhərə daxil olan silahlı qüvvələrin hücumu nəticəsində yaşayış məntəqəsi dağıntılara məruz qaldı.

Şəhərin müdafiə imkanlarının sıradan çıxarılmasından sonra Xocalı sakinlərinin bir hissəsi şəhəri tərk etməyə çalışdı.

Qaçmağa çalışan insanların bir qismi Ağdam istiqamətində hərəkət edirdi.

Lakin şəhərdən çıxan mülki əhalinin bir hissəsi yolda atəşə tutuldu və öldürüldü.

Xocalı faciəsinin qurbanları

Xocalı faciəsinin ən ağır göstəricisi dinc əhali arasında baş verən kütləvi insan itkiləridir.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, faciə zamanı 613 nəfər qətlə yetirilib.

Onların arasında:

• 106 qadın;
• 63 uşaq;
• 70 yaşlı insan olub.

Bundan başqa, 487 nəfər müxtəlif dərəcəli xəsarətlər alıb.

1275 nəfər isə əsir və girov götürülüb.

Rəsmi məlumatlara görə, faciə nəticəsində 8 ailə tamamilə məhv edilib.

25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirib.

Bu rəqəmlər Xocalıda baş verənlərin miqyasını və faciənin Azərbaycan ailələrinə vurduğu ağır zərəri göstərir.

Girov götürülən Xocalı sakinləri

Xocalı faciəsinin digər ağır nəticələrindən biri yüzlərlə dinc sakinin əsir və girov götürülməsi idi.

Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyinin 2026-cı il bəyanatına əsasən, 1275 nəfər əsir götürülüb və girovluqda işgəncələrə məruz qalıb. Onların arasında 68 qadın və 26 uşaq da olub.

Girov götürülən şəxslərin bir hissəsi sonradan müxtəlif vasitələrlə azad edilib.

Lakin faciədən sonra bəzi şəxslərin taleyi uzun müddət naməlum qalıb.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Xocalı hadisələri ilə əlaqədar 150 nəfərin taleyinin hələ də məlum olmadığı qeyd edilir.

Bu insanlar Xocalı faciəsinin itkin düşən qurbanları kimi Azərbaycan dövlətinin və ailələrinin diqqətində qalmaqda davam edir.

Faciənin şahidləri

Xocalı faciəsinin miqyası hadisələr zamanı sağ qalan insanların ifadələri və sonrakı araşdırmalarla da sənədləşdirilib.

Sağ qalan sakinlərin verdiyi məlumatlarda şəhərin atəşə tutulması, insanların yaşayış yerlərini tərk etməsi, qaçan əhalinin atəşə məruz qalması və əsir götürülən şəxslərə qarşı zorakılıq halları barədə məlumatlar öz əksini tapıb.

Xocalıdan sağ çıxan insanların bir qismi Ağdam istiqamətinə gedərək orada sığınacaq tapıb.

Hadisələr zamanı çəkilmiş fotoşəkillər və videomateriallar isə sonrakı illərdə faciənin dünyaya çatdırılması üçün istifadə olunub.

Xocalı faciəsi və beynəlxalq humanitar hüquq

Xocalıda mülki əhalinin qətlə yetirilməsi, yaralanması, əsir və girov götürülməsi, yaşayış məntəqəsinin ağır hərbi texnikadan atəşə tutulması Azərbaycan tərəfindən beynəlxalq humanitar hüququn ciddi pozuntusu kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi Xocalı faciəsi zamanı mülki şəxslərin öldürülməsi, işgəncəyə məruz qalması və digər qeyri-insani rəftar hallarının beynəlxalq humanitar hüququn və insan hüquqları hüququnun normalarına zidd olduğunu bildirir.

Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, Xocalıda törədilmiş kütləvi qırğın soyqırımı kimi qiymətləndirilir.

2012-ci ildə Azərbaycan Prezidentinin Xocalı soyqırımının 20-ci ildönümü ilə bağlı sərəncamında da hadisə soyqırımı aktı kimi qiymətləndirilib. Sərəncamda 366-cı motoatıcı alayın şəxsi heyətinin iştirakı və şəhərin ağır hərbi texnikadan atəşə tutulması barədə məlumatlar yer alır.

Xocalı faciəsinin Azərbaycan xalqının yaddaşındakı yeri

Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının milli yaddaşında xüsusi yer tutur.

Hər il fevralın 26-da Azərbaycanda Xocalı qurbanlarının xatirəsi yad edilir.

Bakıda Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış abidə qarşısında anım mərasimləri keçirilir.

Dövlət və ictimaiyyət nümayəndələri, xarici ölkələrin Azərbaycandakı diplomatik nümayəndəliklərinin təmsilçiləri və minlərlə vətəndaş faciə qurbanlarının xatirəsini yad edir.

Xocalı ilə bağlı tədbirlər yalnız Azərbaycanda deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlılar tərəfindən də təşkil olunur.

Məqsəd 1992-ci ildə baş verən hadisələr barədə beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması və faciə qurbanlarının xatirəsinin yaşadılmasıdır.

“Xocalıya ədalət!” kampaniyası

Xocalı faciəsi ilə bağlı beynəlxalq məlumatlandırma işində “Xocalıya ədalət!” kampaniyası xüsusi yer tutur.

Kampaniya çərçivəsində müxtəlif ölkələrdə tədbirlər, konfranslar, sərgilər və digər maarifləndirici layihələr həyata keçirilib.

Xocalı faciəsi ilə bağlı faktların beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması Azərbaycanın xarici siyasətinin və diaspor fəaliyyətinin istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunub.

Bu fəaliyyətin əsas məqsədlərindən biri Xocalıda baş vermiş hadisələr haqqında tarixi məlumatların dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və faciə qurbanlarının xatirəsinin yaşadılmasıdır.

Xocalı faciəsinin tanınması

Azərbaycan dövləti illər ərzində Xocalı faciəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində fəaliyyət göstərib.

Bir sıra ölkələrin parlamentləri və müxtəlif dövlətlərin qanunverici orqanları Xocalı faciəsi ilə bağlı sənədlər qəbul edib.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, müxtəlif ölkələrdə Xocalı faciəsinə dair parlament qətnamələri və digər siyasi sənədlər qəbul olunub.

Bununla yanaşı, hadisənin hüquqi və siyasi qiymətləndirilməsi məsələsində dövlətlər arasında yanaşmalar fərqlənir.

Azərbaycanın mövqeyinə görə, Xocalıda törədilənlər soyqırımıdır və bu cinayətə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin hüquqi məsuliyyətə cəlb olunması vacibdir.

Xocalı faciəsi və Birinci Qarabağ müharibəsi

Xocalı faciəsi Birinci Qarabağ müharibəsinin gedişində baş verib.

1991-ci ildən başlayaraq Qarabağ və ətraf ərazilərdə hərbi qarşıdurma genişlənmiş, 1992-ci ilin əvvəlində vəziyyət daha da ağırlaşmışdı.

Xocalının işğalından sonra həmin ilin mayında Şuşa və Laçın, 1993-cü ildə isə Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının işğalı baş verdi.

Azərbaycanın rəsmi sənədlərində Xocalı faciəsi Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzünün və etnik təmizləmə siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Bu baxımdan Xocalı hadisəsi Birinci Qarabağ müharibəsinin tarixində ayrıca əhəmiyyət daşıyan faciəli mərhələdir.

Xocalı faciəsi ilə bağlı tarixi yaddaş

Xocalıda həyatını itirən insanların xatirəsinin yaşadılması Azərbaycan cəmiyyətində mühüm yer tutur.

Məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində, dövlət qurumlarında və müxtəlif ictimai təşkilatlarda hər il Xocalı faciəsi ilə bağlı tədbirlər keçirilir.

Xocalı qurbanlarının adları yad edilir, faciənin şahidlərinin xatirələri dinlənilir, foto və arxiv materialları nümayiş etdirilir.

Bu tədbirlər vasitəsilə 1992-ci ildə baş verən hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi güdülür.

Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksi

Xocalı qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində son illərdə yeni layihələr də həyata keçirilib.

2026-cı il fevralın 26-da Bakıda Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin açılışı keçirilib. Prezident İlham Əliyevin açılış mərasimindəki nitqində 613 nəfərin, o cümlədən 106 qadın və 63 uşağın qətlə yetirilməsi, 150 nəfərin isə itkin düşməsi barədə rəsmi məlumatlar bir daha qeyd edilib.

Memorial Xocalı qurbanlarının xatirəsinin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm yaddaş məkanı kimi təqdim olunur.

Xocalı faciəsi – yaddaşdan silinməyən tarix

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verən Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biridir.

Bir gecə ərzində yüzlərlə mülki insanın həyatını itirməsi, qadınların, uşaqların və yaşlı insanların qətlə yetirilməsi, yüzlərlə insanın yaralanması və minlərlə insanın əsir və girov götürülməsi faciənin miqyasını göstərir.

Xocalı faciəsi yalnız bir şəhərin taleyi ilə məhdudlaşmadı. Bu hadisə minlərlə ailənin həyatına təsir etdi, uşaqları valideynlərindən ayırdı, ailələri dağıtdı və yüzlərlə insanın taleyini naməlum etdi.

Bu gün Xocalı qurbanlarının xatirəsi Azərbaycan xalqı tərəfindən ehtiramla yad edilir.

Nəticə

Xocalı faciəsi 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş və Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır faciələrindən biri kimi Azərbaycan xalqının yaddaşında qalmışdır.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, faciə zamanı 613 nəfər, o cümlədən 106 qadın, 63 uşaq və 70 yaşlı insan qətlə yetirilib. 487 nəfər yaralanıb, 1275 nəfər əsir və girov götürülüb. 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini itirib.

Xocalı faciəsinin qurbanları Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaq.

26 Fevral hər il Xocalı faciəsinin qurbanlarının anıldığı, onların xatirəsinin ehtiramla yad edildiyi tarixdir.

Xocalının tarixini, faciənin qurbanlarının taleyini və həmin gecə baş verən hadisələri gələcək nəsillərə çatdırmaq milli yaddaşın qorunmasının mühüm hissəsidir.

Xocalı yaddaşımızdır.
Xocalı tariximizdir.
Xocalı qurbanlarının xatirəsi daim yaşayacaq.

Veten.Az