20 Yanvar faciəsi: Azərbaycanın qan yaddaşı və müstəqillik yolunun dönüş nöqtəsi

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır və faciəli hadisələrdən biri baş verdi. Sovet İttifaqının hərbi hissələri Bakıya daxil olaraq dinc əhaliyə qarşı silahlı əməliyyat həyata keçirdi. Ağır hərbi texnikadan və müxtəlif silahlardan istifadə olunması nəticəsində çoxlu sayda insan öldürüldü və yaralandı. Sonradan tarixə “Qanlı Yanvar” kimi daxil olan bu hadisə Azərbaycanın milli azadlıq mübarizəsinin ən mühüm səhifələrindən birinə çevrildi.

Bu geniş məqalə Veten.Az saytı üçün hazırlanıb. Məqalədə 20 Yanvar faciəsinə aparan proseslər, 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda baş verən hadisələr, insan itkiləri, Heydər Əliyevin faciədən dərhal sonra göstərdiyi siyasi mövqe, xalqın şəhidlərini dəfn etməsi, 20 Yanvarın Ümumxalq Hüzn Günü kimi tarixə düşməsi və faciənin Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası prosesindəki yeri rəsmi məlumatlar əsasında təqdim olunur.

20 Yanvara aparan yol

20 Yanvar hadisəsini yalnız 1990-cı ilin yanvarında baş verən bir gecənin hadisəsi kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Azərbaycanın rəsmi mənbələrində faciəyə aparan proseslərin 1987-ci ildən etibarən daha da kəskinləşdiyi qeyd olunur.

Həmin dövrdə Ermənistan SSR-də Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları güclənmiş, Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşdirilməsi istiqamətində çağırışlar və siyasi cəhdlər artmışdı. Eyni zamanda Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların tarixi yaşayış yerlərindən kütləvi şəkildə çıxarılması prosesi baş verirdi.

Bu hadisələr Azərbaycanda geniş ictimai narazılığa səbəb oldu. Xalqın müxtəlif təbəqələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi, baş verən proseslərə siyasi qiymət verilməsi və milli hüquqların qorunması tələbi ilə mitinqlərə çıxmağa başladı.

Beləliklə, respublikada geniş xalq hərəkatı formalaşdı və bu hərəkat tədricən milli azadlıq hərəkatına çevrildi. Azərbaycan Prezidentinin 20 Yanvar faciəsinin 30-cu ildönümü ilə bağlı sərəncamında da həmin dövrdə yaranmış xalq hərəkatının milli azadlıq hərəkatına çevrilməsi xüsusi qeyd olunur.

Bakıda kütləvi xalq hərəkatı

1989-cu ilin sonu və 1990-cı ilin əvvəllərində Bakıda keçirilən mitinqlərin sayı və iştirakçıların sayı artmaqda idi.

İnsanlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunmasını, Ermənistanın ərazi iddialarına son qoyulmasını və mərkəzi sovet rəhbərliyinin Azərbaycana münasibətdə tutduğu mövqeyə etiraz edirdilər.

Xalq hərəkatı getdikcə daha çox milli müstəqillik ideyası ilə birləşirdi.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası istiqamətində ictimai-siyasi tələblər güclənirdi. Sovet rəhbərliyi isə bu prosesin qarşısını almaq üçün hərbi gücdən istifadə etmək qərarına gəldi.

Sovet qoşunlarının Bakıya yeridilməsi

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqının Müdafiə Nazirliyinin, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir sıra rayonlarına yeridildi.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında bu əməliyyatın ağır hərbi texnikanın və müxtəlif silah növlərinin tətbiqi ilə müşayiət olunduğu bildirilir.

Bakıda fövqəladə vəziyyətin tətbiqi barədə məlumat isə əhaliyə vaxtında çatdırılmadı.

Rəsmi Prezident sərəncamında qeyd olunur ki, mərkəzi hakimiyyət 19-dan 20 yanvara keçən gecə beynəlxalq hüquq normalarını və ölkə qanunlarını pozaraq əhalini xəbərdar etmədən Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyət tətbiq etməyə başladı.

Bu səbəbdən gecə saatlarında küçələrdə olan insanlar özlərini gözləyən təhlükədən tam xəbərdar deyildilər.

Qanlı gecə

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması ilə şəhərin müxtəlif küçə və meydanlarında atəş səsləri eşidilməyə başladı.

Ağır hərbi texnika şəhərin küçələrinə çıxarıldı. İnsanların üzərinə atəş açılması nəticəsində dinc sakinlər arasında ölən və yaralananlar oldu.

Rəsmi Prezident məlumatında bildirilir ki, fövqəladə vəziyyət elan olunana qədər belə 82 dinc insan öldürülmüş, 20 nəfər ağır yaralanmışdı. Sonrakı günlərdə də ölüm halları davam etmişdi.

Hadisələr zamanı öldürülənlər arasında qadınlar, uşaqlar, yaşlı insanlar, tibb işçiləri və polis əməkdaşları da var idi.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, 20 Yanvar hadisələri nəticəsində 147 Azərbaycan vətəndaşı şəhid olub, 638 nəfər yaralanıb və xəsarət alıb, 841 nəfər isə qanunsuz olaraq həbs edilib.

Prezidentin rəsmi “Qan yaddaşı” səhifəsində isə hadisələrin bütün mərhələləri nəzərə alınmaqla Bakıda və yaxın rayonlarda 131 nəfərin öldürüldüyü və 744 nəfərin yaralandığı, 841 nəfərin həbs edildiyi göstərilir.

Bu rəqəm fərqlərinin səbəbi müxtəlif rəsmi mənbələrdə hadisələrin ayrı-ayrı mərhələlərinin və sonradan xəsarətlərdən ölən şəxslərin fərqli şəkildə statistikaya daxil edilməsidir.

20 Yanvar qurbanları

Qanlı Yanvarın qurbanları arasında müxtəlif yaş və sosial qruplardan olan insanlar vardı.

Onların arasında küçələrə çıxmış dinc sakinlər, hadisə yerində təsadüfən olan insanlar, tibb işçiləri və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları da olmuşdur.

Rəsmi məlumatlarda sovet qoşunlarının atəşə tutduğu obyektlər sırasında yaşayış evləri və avtomobillər də göstərilir. Prezidentin rəsmi məlumatına görə, qoşunlar 200 yaşayış evinə və 80 avtomobilə atəş açmış, çoxsaylı dövlət və şəxsi əmlaka, o cümlədən təcili tibbi yardım maşınlarına ziyan vurmuşdu.

Beləliklə, 20 Yanvar hadisələri yalnız küçələrdə baş verən silahlı qarşıdurma deyil, şəhərin mülki əhalisinə və infrastruktura ciddi zərər vuran hərbi müdaxilə kimi tarixə düşdü.

Şəhidlərin dəfn mərasimi

20 Yanvar hadisəsindən sonra xalq şəhidlərin dəfn mərasiminə böyük izdihamla qatıldı.

Bakı sakinləri şəhidlərin cənazələrini çiyinlərində daşıyaraq dəfn mərasiminə yola saldılar.

Şəhidlərin böyük hissəsi hazırda Şəhidlər xiyabanı adlandırılan ərazidə dəfn edildi.

Şəhidlər xiyabanı sonrakı illərdə Azərbaycanın müstəqilliyi və azadlığı uğrunda həyatını itirən insanların xatirəsinin yaşadıldığı müqəddəs məkanlardan birinə çevrildi.

Hər il yanvarın 20-də minlərlə insan Şəhidlər xiyabanını ziyarət edir, şəhidlərin məzarları üzərinə gül qoyur və onların xatirəsini ehtiramla yad edir.

Heydər Əliyevin 20 Yanvardan sonrakı mövqeyi

20 Yanvar faciəsindən bir gün sonra – 1990-cı il yanvarın 21-də Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gəldi.

O, burada Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəliyində mətbuat konfransı keçirərək sovet rəhbərliyinin Bakıda həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatı kəskin şəkildə pislədi.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında Heydər Əliyevin həmin gün Azərbaycan xalqı ilə həmrəy olduğunu nümayiş etdirdiyi və sovet rəhbərliyinin törətdiyi qanlı əməliyyata etiraz etdiyi bildirilir.

Bu çıxış faciənin ilk günlərində onun siyasi qiymətləndirilməsi baxımından mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.

Heydər Əliyev həmin dövrdə hadisələrin hüquqa, demokratiyaya və humanizm prinsiplərinə zidd olduğunu bəyan etmişdi.

20 Yanvar xalqın müstəqillik iradəsini sındırmadı

Sovet qoşunlarının hərbi müdaxiləsi böyük insan itkisinə səbəb olsa da, Azərbaycan xalqının milli azadlıq və müstəqillik istəyini dayandırmadı.

Əksinə, 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində milli həmrəyliyi daha da gücləndirdi.

Azərbaycanın rəsmi tarix materiallarında 20 Yanvarın xalqın müstəqillik və azadlıq mübarizəsinin simvoluna çevrildiyi qeyd edilir.

Hadisələrdən sonra milli dövlətçilik və müstəqillik ideyası Azərbaycan cəmiyyətində daha geniş dəstək qazandı.

Bu proses sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası ilə nəticələndi.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası

20 Yanvar faciəsindən sonra Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı davam etdi.

1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan SSR Ali Soveti dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi haqqında Bəyannamə qəbul etdi.

Həmin ilin oktyabrın 18-də isə Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edildi.

Beləliklə, 20 Yanvardan təxminən iki il sonra Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini hüquqi baxımdan bərpa etdi.

Bu baxımdan 20 Yanvar Azərbaycan tarixində həm böyük faciə, həm də müstəqilliyə gedən yolda mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

20 Yanvar – Ümumxalq Hüzn Günü

20 Yanvar hadisələrinin xalqın yaddaşında əbədi yaşadılması məqsədilə bu tarix Azərbaycan tarixinin xüsusi günlərindən birinə çevrildi.

20 Yanvar Azərbaycanda Ümumxalq Hüzn Günü kimi qeyd olunur.

Hər il yanvarın 20-də ölkənin müxtəlif bölgələrində və Azərbaycanın xaricdəki diplomatik nümayəndəliklərində anım tədbirləri keçirilir.

Bakıda isə əsas mərasimlər Şəhidlər xiyabanında təşkil olunur.

Dövlət və ictimaiyyət nümayəndələri şəhidlərin məzarlarını ziyarət edir, onların xatirəsini yad edirlər.

“20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı

Azərbaycan dövləti 20 Yanvar hadisələri zamanı həlak olanların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirib.

1998-ci il dekabrın 29-da “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı haqqında Əsasnamə təsdiq edilib.

Sonrakı illərdə hadisə nəticəsində aldığı xəsarətlərdən dünyasını dəyişən şəxslərə də bu fəxri ad verilib.

Məsələn, 2017-ci il mayın 16-da Prezidentin sərəncamı ilə Musa Ramazan oğlu Adilov və Rəna Təyyar qızı Məmmədovaya “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı verilib.

Prezidentin rəsmi “Qan yaddaşı” səhifəsində isə 20 Yanvar şəhidlərinin ümumi sayı 150 nəfər kimi göstərilir.

Şəhidlər xiyabanı – milli yaddaş məkanı

Şəhidlər xiyabanı Azərbaycan xalqının milli yaddaşında xüsusi yer tutur.

Burada 20 Yanvar faciəsi zamanı həlak olanların məzarları yerləşir.

Sonrakı illərdə xiyaban Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirmiş insanların xatirəsinin yaşadıldığı əsas məkanlardan birinə çevrilib.

20 Yanvar hər il burada keçirilən anım mərasimləri ilə yad edilir.

Yanvarın 20-də səhər saatlarından etibarən insanlar Şəhidlər xiyabanına axın edir, məzarların üzərinə güllər qoyur və şəhidlərin xatirəsinə ehtiramlarını bildirirlər.

20 Yanvarın tarixi əhəmiyyəti

20 Yanvar hadisəsi Azərbaycan tarixində bir neçə baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İlk növbədə, bu hadisə Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsinin ən ağır sınaqlarından biri oldu.

İkincisi, faciə xalqın milli həmrəyliyini gücləndirdi.

Üçüncüsü, 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində müstəqillik ideyasının daha da möhkəmlənməsinə səbəb oldu.

Nəhayət, 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Azərbaycanın rəsmi mənbələrində də bu tarix həm faciə, həm də xalqın azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizəsinin qəhrəmanlıq səhifəsi kimi təqdim edilir.

20 Yanvar və milli yaddaş

Tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması xalqın milli yaddaşının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqına böyük itkilər yaşatdı. Lakin şəhidlərin fədakarlığı milli azadlıq ideyasının yaddaşdan silinməsinə imkan vermədi.

Bu gün məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində, dövlət qurumlarında və müxtəlif ictimai təşkilatlarda 20 Yanvarla bağlı tədbirlər keçirilir.

Şəhidlərin həyatı və həmin gecə baş verən hadisələr haqqında sənədlər, fotoşəkillər, xatirələr və arxiv materialları gələcək nəsillərə ötürülür.

Bu baxımdan 20 Yanvar yalnız keçmişdə baş vermiş faciəli hadisə deyil, Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixinin mühüm hissəsidir.

Nəticə

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Azərbaycan xalqının tarixində dərin iz buraxdı. Sovet qoşunlarının Bakıya və Azərbaycanın bir sıra rayonlarına yeridilməsi nəticəsində dinc insanlar öldürüldü, yüzlərlə insan yaralandı və yüzlərlə insan həbs edildi. Rəsmi məlumatlara görə, hadisələr nəticəsində 147 Azərbaycan vətəndaşı şəhid olub, 638 nəfər yaralanıb və xəsarət alıb, 841 nəfər isə qanunsuz həbs edilib.

20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının milli yaddaşında “Qanlı Yanvar” adı ilə yaşayır.

Bu tarix həm ağır faciənin, həm də xalqın azadlıq və müstəqillik iradəsinin rəmzinə çevrilib.

1990-cı ilin yanvarında şəhid olan insanların xatirəsi bu gün də ehtiramla yad edilir. Onların dəfn olunduğu Şəhidlər xiyabanı isə Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsinin və milli yaddaşının mühüm simvollarından biri olaraq qalır.

20 Yanvar Azərbaycan tarixində qanla yazılmış bir səhifədir. Bu səhifə xalqın yaşadığı faciəni, itirdiyi övladlarını və müstəqillik uğrunda nümayiş etdirdiyi iradəni özündə əks etdirir.

Veten.Az