1918-ci il döyüşləri: Azərbaycanın istiqlal və Bakı uğrunda mübarizəsi
1918-ci il Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və həlledici dövrlərindən biridir. Birinci Dünya müharibəsinin davam etdiyi, Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqazda siyasi və hərbi qüvvələr arasında mübarizənin kəskinləşdiyi bir vaxtda Azərbaycan xalqı öz dövlətçiliyini qurmaq və milli ərazilərini qorumaq uğrunda ağır mübarizə aparırdı. Həmin il Bakıda və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində qanlı hadisələr baş verdi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı, milli ordu formalaşdırıldı və Qafqaz İslam Ordusunun iştirakı ilə Azərbaycanın bir sıra şəhərləri, nəhayət, Bakı azad edildi.
Bu geniş məqalə Veten.Az saytı üçün hazırlanıb. Məqalədə 1918-ci ilin mart hadisələri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması, Milli Ordunun formalaşdırılması, Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana gəlişi, Gəncə istiqamətində ilk döyüşlər, Göyçay döyüşləri, Şamaxı və digər yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi, Bakı uğrunda döyüşlər və 15 sentyabr 1918-ci il tarixində Bakının azad olunmasının tarixi əhəmiyyəti rəsmi məlumatlar əsasında təqdim edilir.
1918-ci ilin əvvəllərində Azərbaycanda vəziyyət
1917-ci ildə Rusiyada baş verən inqilablar Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyəti kökündən dəyişdirdi.
Rusiya imperiyasının süqutundan sonra bölgədə vahid hakimiyyət sistemi zəiflədi. Müxtəlif siyasi və hərbi qüvvələr öz mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışırdı.
Azərbaycan əhalisinin yaşadığı ərazilərdə də siyasi və hərbi qarşıdurma getdikcə dərinləşirdi.
Bakıda bolşeviklərin rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti fəaliyyət göstərirdi. Eyni zamanda daşnak silahlı dəstələri də bölgədə mühüm hərbi qüvvəyə malik idi.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, 1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı və Bakı quberniyasının digər şəhər və qəzalarında azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlar törədilmiş, on minlərlə dinc sakin öldürülmüş, yaşayış məntəqələri və dini-mədəni abidələr dağıdılmışdı.
31 Mart hadisələri
1918-ci ilin ən faciəli hadisələrindən biri martın son günlərində Bakıda baş verən qırğınlar oldu.
Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə əsasən, 30–31 mart tarixlərindən başlayaraq Bakı Sovetinin silahlı qüvvələri və daşnak dəstələri azərbaycanlı əhaliyə qarşı genişmiqyaslı zorakılıq həyata keçirmişdilər.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatında Stepan Şaumyanın öz etirafına əsasən Bakı Sovetinin təxminən 6 min, Daşnaksütyun partiyasının isə 4 minə yaxın silahlı qüvvəsinin qırğınlarda iştirak etdiyi bildirilir.
Hadisələr yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı.
Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan, İrəvan və digər bölgələrdə də kütləvi zorakılıqlar və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması barədə Azərbaycan dövlətinin rəsmi sənədlərində məlumatlar yer alır.
Bu hadisələr Azərbaycan xalqının 1918-ci ildə qarşılaşdığı ən ağır sınaqlardan biri oldu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması
1918-ci ilin mayında Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi.
Mayın 26-da Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının süqutundan sonra bölgədə yeni müstəqil dövlətlərin yaranması prosesi başladı.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildi.
Azərbaycan Milli Şurasının qəbul etdiyi İstiqlal Bəyannaməsi ilə Azərbaycan tarixində ilk parlamentli respublika yaradıldı.
Lakin yeni yaradılmış dövlət son dərəcə mürəkkəb hərbi-siyasi şəraitlə üz-üzə idi.
Cümhuriyyət hökuməti bütün ölkə ərazisinə tam nəzarət edə bilmirdi. Bakı və bir sıra digər ərazilər başqa silahlı qüvvələrin nəzarətində idi. Hökumət fəaliyyətini Gəncədə davam etdirirdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında həmin dövrdə hökumətin Gəncədə yerləşdiyi və Bakının işğal altında olduğu qeyd edilir.
Bu vəziyyət yeni dövlət üçün əsas məsələlərdən birini ortaya çıxardı:
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi və paytaxtın azad olunması.
Milli Ordunun yaradılması
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri kimi milli ordunun yaradılmasına xüsusi əhəmiyyət verdi.
1918-ci il iyunun 26-da Azərbaycan Milli Ordusunun yaradılması haqqında qərar qəbul edildi.
Bu addım müstəqil Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələ idi.
Lakin yeni yaradılmış ordunun qarşısında böyük çətinliklər vardı.
Müharibə şəraiti, silah-sursat çatışmazlığı, peşəkar hərbi kadrların azlığı və müxtəlif bölgələrdə davam edən silahlı qarşıdurmalar vəziyyəti daha da çətinləşdirirdi.
Azərbaycan ordusunun formalaşması prosesi Qafqaz İslam Ordusunun fəaliyyəti ilə paralel şəkildə davam etdi.
Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana gəlişi
1918-ci ilin ən mühüm hərbi hadisələrindən biri Osmanlı dövlətinin Azərbaycana hərbi yardım göstərməsi oldu.
Nuru Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycana gəldi.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan Milli Ordusu və könüllülərlə birlikdə Gəncədən Bakıya qədər döyüş yolu keçdiyi qeyd edilir.
Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində Osmanlı hərbçiləri ilə yanaşı, azərbaycanlı hərbçilər və könüllülər də iştirak edirdi.
Bu hərbi qüvvənin əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanın yeni yaradılmış dövlətinin möhkəmlənməsinə və Bakı şəhərinin azad edilməsinə yardım göstərmək idi.
Gəncə – milli müqavimətin əsas mərkəzi
1918-ci ilin yayında Gəncə Azərbaycanın siyasi və hərbi mərkəzinə çevrilmişdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti burada fəaliyyət göstərirdi.
Gəncə həm də Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycanda təşkilatlanmasının və cəbhəyə hazırlanmasının əsas mərkəzlərindən biri idi.
Buradan Bakı istiqamətində hərbi yürüş başladı.
Lakin Bakıya doğru irəliləmək asan olmadı.
Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hərbi qüvvələri qarşı tərəfin ciddi müqaviməti ilə üzləşdilər.
Göyçay döyüşləri
1918-ci ilin iyun-iyul aylarında Göyçay istiqamətində ağır döyüşlər baş verdi.
Bu döyüşlər Azərbaycan və Qafqaz İslam Ordusunun Bakı istiqamətində irəliləyişinin qarşısını almağa çalışan qüvvələrlə mübarizənin mühüm mərhələlərindən biri idi.
Göyçay döyüşlərində Azərbaycan və Osmanlı hərbçiləri ağır itkilər verdilər.
Lakin nəticədə Bakı istiqamətində hərbi təşəbbüs Qafqaz İslam Ordusunun və Azərbaycan qüvvələrinin əlinə keçdi.
Bu döyüşlərdən sonra ordu Bakı istiqamətində irəliləməyə davam etdi.
Ağsu və Şamaxı istiqamətində döyüşlər
Göyçay döyüşlərindən sonra hərbi əməliyyatların istiqaməti Ağsu və Şamaxıya doğru genişləndi.
Azərbaycan ərazisinin mühüm hissəsinin nəzarətə götürülməsi üçün ardıcıl hərbi əməliyyatlar həyata keçirildi.
Şamaxının azad olunması Bakı istiqamətində irəliləyiş üçün mühüm addımlardan biri idi.
Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hərbi hissələrinin irəliləməsi nəticəsində qarşı tərəfin müdafiə xətti tədricən geri çəkilməyə başladı.
Beləliklə, Gəncə istiqamətindən başlayan hərbi yürüş Bakı şəhərinə yaxınlaşırdı.
Bakı uğrunda mübarizə
1918-ci ilin yayında əsas hərbi məqsəd Bakı şəhərinin azad edilməsi idi.
Bakı həmin dövrdə həm siyasi, həm iqtisadi, həm də strateji baxımdan Azərbaycanın ən mühüm şəhəri idi.
Şəhər böyük neft ehtiyatlarına və inkişaf etmiş sənaye infrastrukturlarına malik idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin Bakıya köçürülməsi üçün əvvəlcə şəhərin hərbi yolla nəzarətə götürülməsi lazım idi.
Bakı uğrunda döyüşlərə hazırlıq getdikcə gücləndirilirdi.
Bakı uğrunda ilk hücum
Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hərbi hissələri 1918-ci ilin yayında Bakıya doğru irəliləyərək şəhərə hücumlar həyata keçirdilər.
Bakı ətrafında gedən döyüşlər olduqca ağır keçirdi.
Şəhəri müdafiə edən qüvvələrdə bolşeviklər, daşnak silahlı dəstələri və digər hərbi birləşmələr iştirak edirdi.
İlk hücumlar nəticəsində şəhəri dərhal ələ keçirmək mümkün olmadı.
Lakin hərbi qüvvələr yenidən təşkil olundu və Bakı istiqamətində daha böyük hücuma hazırlıq görüldü.
Bakı şəhərinin azad edilməsinə aparan son mərhələ
1918-ci ilin sentyabrında Bakı uğrunda həlledici döyüşlər başladı.
Qafqaz İslam Ordusu, Azərbaycan Milli Ordusunun hissələri və könüllülər şəhərə müxtəlif istiqamətlərdən hücuma keçdilər.
Döyüşlər sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə və sentyabrın 15-də xüsusilə şiddətli xarakter aldı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan milli ordu birləşmələrinin birgə əməliyyatı nəticəsində Bakının 15 sentyabr 1918-ci ildə azad edildiyi qeyd edilir.
15 Sentyabr 1918 – Bakının azad edilməsi
15 sentyabr 1918-ci il Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biridir.
Həmin gün Qafqaz İslam Ordusu, Azərbaycan Milli Ordusu və könüllülərin iştirakı ilə Bakı azad edildi.
Azərbaycan Prezidenti 2018-ci ildə Bakının azad edilməsinin 100 illiyi münasibətilə keçirilən tədbirdə qeyd edib ki, həmin gün Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan milli ordu birləşmələri Bakını azad edib.
Bakının azad edilməsindən iki gün sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü.
Bakı müstəqil Azərbaycan dövlətinin paytaxtı elan edildi.
Beləliklə, 28 Mayda yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi hakimiyyəti ölkənin tarixi paytaxtında fəaliyyət göstərməyə başladı.
Bakının azad edilməsinin siyasi əhəmiyyəti
Bakının azad olunması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ idi.
Yeni yaradılmış dövlət artıq paytaxtına nəzarət edə bilirdi.
Hökumətin Bakıya köçməsi dövlət idarəçiliyinin daha səmərəli təşkilinə imkan yaratdı.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında 15 sentyabr 1918-ci il qələbəsindən iki gün sonra Azərbaycan hökumətinin Gəncədən Bakıya köçdüyü və Bakının Azərbaycan dövlətinin paytaxtı elan edildiyi bildirilir.
Bu baxımdan 15 Sentyabr yalnız hərbi qələbə deyil, həm də Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından mühüm siyasi hadisə idi.
1918-ci il döyüşlərində şəhid olanlar
Azərbaycanın və Osmanlı dövlətinin hərbçiləri 1918-ci il döyüşlərində ciddi itkilər verdilər.
Xüsusilə Göyçay, Şamaxı və Bakı istiqamətində gedən döyüşlər ağır olmuşdu.
Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri 1918-ci ildə həlak olan hərbçilərin xatirəsini bu gün də ehtiramla yad edir.
2018-ci ildə Bakının azad edilməsinin 100 illiyi ilə bağlı keçirilən tədbirlər zamanı Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri Bakının azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə həlak olan şəhidlərin xatirəsini yad etmişdilər.
Bu şəhidlər Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığının tarixində xüsusi yer tutur.
1918-ci il və Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı
1918-ci ilin hadisələri Azərbaycan və Türkiyə tarixində mühüm hərbi-siyasi əməkdaşlıq nümunələrindən biri hesab olunur.
Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdiyi mürəkkəb bir dövrdə Osmanlı dövləti Azərbaycana hərbi yardım göstərdi.
Nuru Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana gəlməsi və Azərbaycan hərbi qüvvələri ilə birlikdə Bakı istiqamətində döyüşməsi bu əməkdaşlığın əsas nümunəsi oldu.
2018-ci ildə Bakının azad edilməsinin 100 illiyinə həsr edilmiş rəsmi tədbirlərdə də bu tarix Azərbaycan-Türkiyə birliyinin mühüm səhifələrindən biri kimi qeyd edilmişdi.
1918-ci ilin hərbi hadisələri və milli dövlətçilik
1918-ci ilin döyüşləri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk aylarında dövlət qarşısında duran təhlükələrin miqyasını göstərirdi.
Bir tərəfdən yeni dövlətin siyasi institutları yaradılırdı.
Digər tərəfdən milli ordu formalaşdırılırdı.
Eyni zamanda müxtəlif bölgələrdə hərbi qarşıdurmalar davam edirdi.
Bu şəraitdə Azərbaycan dövlətinin qarşısında üç əsas vəzifə dayanırdı:
- ərazi bütövlüyünü qorumaq;
- milli ordu yaratmaq;
- paytaxt Bakı üzərində nəzarəti təmin etmək.
1918-ci ilin sentyabrında Bakının azad edilməsi bu vəzifələrin mühüm hissəsinin həyata keçirilməsi baxımından dönüş nöqtəsi oldu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sonrakı fəaliyyəti
Bakının azad edilməsindən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlət quruculuğu prosesini daha geniş şəkildə davam etdirdi.
Parlament fəaliyyətə başladı.
Milli ordu quruculuğu davam etdirildi.
Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi.
Təhsil və dövlət idarəçiliyi sahəsində mühüm qərarlar qəbul edildi.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında Cümhuriyyətin mövcud olduğu 23 ay ərzində 200-dən artıq qanun qəbul etdiyi, milli ordunun yaradıldığı və qadınlara seçki hüququ verildiyi qeyd edilir.
Beləliklə, 1918-ci ilin hərbi hadisələri sonrakı dövlət quruculuğu prosesinin əsasını təşkil edən mühüm siyasi nəticələr yaratdı.
1918-ci ilin tarixi yaddaşı
1918-ci il Azərbaycan tarixində həm faciə, həm mübarizə, həm də dövlətçilik baxımından mühüm hadisələrlə yadda qalıb.
Mart hadisələri zamanı minlərlə azərbaycanlı həyatını itirdi.
Mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı.
İyunun 26-da milli ordunun əsası qoyuldu.
Yay aylarında Azərbaycan və Qafqaz İslam Ordusunun iştirakı ilə Gəncə, Göyçay, Ağsu və Şamaxı istiqamətində ağır döyüşlər baş verdi.
Sentyabrın 15-də isə Bakı azad edildi.
Bu hadisələrin hər biri Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixinin formalaşmasında mühüm rol oynadı.
15 Sentyabrın Azərbaycan tarixində yeri
Bu gün 15 Sentyabr Azərbaycan tarixində Bakının azad edildiyi gün kimi xatırlanır.
2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Bakının azad edilməsinin 100 illiyinə həsr edilmiş hərbi paradda iştirak ediblər.
Həmin tədbirdə 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusunun, Azərbaycan Milli Ordusunun və könüllülərin birlikdə apardığı mübarizə yad edilib.
Azərbaycanın rəsmi tarix materiallarında 15 sentyabr 1918-ci il Bakının azad olunması və Azərbaycan dövlətinin paytaxtına qovuşması ilə nəticələnən mühüm tarixi hadisə kimi təqdim edilir.
1918-ci il hadisələrinin bu gün üçün əhəmiyyəti
1918-ci ilin hadisələri Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Həmin il Azərbaycan xalqı bir tərəfdən ağır qırğınlarla üzləşdi, digər tərəfdən isə müstəqil dövlət qurmaq üçün siyasi iradə nümayiş etdirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması milli dövlətçilik tarixində yeni mərhələ açdı.
Milli ordunun formalaşdırılması isə müstəqil dövlətin müdafiə qabiliyyətinin əsasını qoydu.
Bakının azad edilməsi Azərbaycan hökumətinin paytaxta qayıtmasına və dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə imkan verdi.
Bu səbəbdən 1918-ci il Azərbaycan tarixində yalnız ayrı-ayrı döyüşlərin tarixi deyil, həm də milli dövlətçiliyin, ordu quruculuğunun və istiqlal mübarizəsinin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir.
Nəticə
1918-ci il Azərbaycan xalqının tarixində ağır sınaqlar və mühüm qələbələrlə yadda qalan bir il oldu.
Mart-aprel aylarında Bakı və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlar törədildi. Azərbaycan Respublikasının rəsmi məlumatlarında bu hadisələr nəticəsində on minlərlə insanın öldürüldüyü, yaşayış məntəqələrinin və dini-mədəni abidələrin dağıdıldığı bildirilir.
Mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı.
İyunun 26-da milli ordu quruculuğunun əsası qoyuldu.
Yay aylarında Azərbaycan Milli Ordusu və Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ağır döyüşlər apardı.
Nəhayət, 15 sentyabr 1918-ci ildə Bakı azad edildi və iki gün sonra Azərbaycan hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü.
1918-ci ilin döyüşləri Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması uğrunda mübarizənin mühüm mərhələsi oldu. Həmin il həm şəhidlərin, həm milli ordunun, həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixində xüsusi yer tutur.
Bu gün 1918-ci il hadisələri Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi xatırlanır. Həmin dövrün şəhidlərinin xatirəsi ehtiramla yad edilir, milli dövlətçilik və ordu quruculuğu tarixinin öyrənilməsi isə gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Veten.Az
