Yuxu insan həyatının ayrılmaz hissəsidir. İnsan yatarkən bədən istirahət etsə də, beyin tamamilə “sönmür”. Əksinə, yuxunun müxtəlif mərhələlərində beyində fərqli proseslər davam edir və bu zaman insan bəzən olduqca real, bəzən isə qəribə və məntiqsiz hadisələrdən ibarət yuxular görür. Elm yuxuların necə yarandığı barədə çox şey öyrənsə də, insanın niyə yuxu gördüyü sualının hələ də tam və qəti cavabı yoxdur.
Veten.Az olaraq bu yazıda yuxunun nə olduğunu, insan beynində yuxu zamanı hansı proseslərin getdiyini, niyə bəzən yuxularımızı xatırladığımızı, kabusların səbəblərini və yuxuların yaddaşla əlaqəsini elmi məlumatlar əsasında izah edirik.
Yuxu nədir?
Yuxu insanın şüurunun və bədən fəaliyyətinin dəyişdiyi təbii fizioloji vəziyyətdir. Yuxu zamanı insan ətraf mühitə daha az reaksiya verir, əzələlərin fəaliyyəti dəyişir və beyin müxtəlif mərhələlərdən keçir.
Mütəxəssislər yuxunu əsasən NREM və REM mərhələlərinə ayırırlar. NREM yuxunun üç mərhələsindən, REM isə ayrıca bir mərhələdən ibarətdir. Bu mərhələlər gecə ərzində bir neçə dəfə təkrarlanır. Bir yuxu dövrü təxminən 90 dəqiqə davam edə bilər.
REM yuxusu nədir?
REM ingiliscə Rapid Eye Movement, yəni “sürətli göz hərəkətləri” deməkdir. Bu mərhələdə gözlər bağlı olsa da, göz almaları sürətlə hərəkət edə bilər. Beyin fəaliyyəti də oyaqlıq vəziyyətinə müəyyən mənada yaxınlaşır.
Ən canlı və emosional yuxular əsasən məhz REM mərhələsində meydana gəlir. Lakin yuxu yalnız REM mərhələsi ilə məhdudlaşmır — insan NREM mərhələlərində də yuxu görə bilər.
İnsan niyə yuxu görür?
Bu suala elm hələ qəti cavab verməyib. Bununla belə, alimlərin araşdırdığı bir neçə əsas nəzəriyyə var.
1. Yuxular yaddaşın işlənməsi ilə əlaqəli ola bilər
Gün ərzində insan çoxlu məlumat qəbul edir: gördüyü insanlar, danışdığı söhbətlər, oxuduğu xəbərlər, yaşadığı hadisələr və müxtəlif emosiyalar beyində iz buraxır.
Yuxu zamanı beyin bu məlumatların bir hissəsini emal edir və yaddaş proseslərində iştirak edir. REM yuxusunun yaddaşın möhkəmləndirilməsi və öyrənmə ilə əlaqəli olduğu düşünülür.
Bu səbəbdən gün ərzində düşündüyümüz və ya yaşadığımız bəzi hadisələrin yuxuda fərqli formada qarşımıza çıxması mümkündür.
Məsələn, gün ərzində uzun müddət bir insan haqqında düşünmüsünüzsə, həmin insanın gecə yuxunuza daxil olması təəccüblü deyil. Ancaq bu, həmin yuxunun mütləq xüsusi və ya gələcəklə bağlı mesaj daşıdığı anlamına gəlmir.
2. Yuxular emosiyaların emalında rol oynaya bilər
İnsan gün ərzində yalnız məlumat deyil, həm də müxtəlif emosiyalar yaşayır. Sevinc, qorxu, stress, həyəcan, kədər və narahatlıq beyində müxtəlif izlər yarada bilər.
Tədqiqatlarda REM yuxusunun emosional yaddaşın emalı ilə əlaqəli ola biləcəyi göstərilir. Buna görə də insanın yaşadığı emosional hadisələrin yuxularında müxtəlif formalarda görünməsi mümkündür.
Məsələn, imtahan, müsahibə, mühüm görüş və ya ailə ilə bağlı narahatlıq yaşayan insan həmin mövzularla əlaqəli yuxular görə bilər.
Bəs niyə yuxular bəzən tamamilə məntiqsiz olur?
Yuxuda hadisələrin bir-birinə qəribə şəkildə bağlanmasının səbəblərindən biri yuxu zamanı beynin fəaliyyətinin oyaqlıq vəziyyətindən fərqli olmasıdır.
Yuxuda real həyatda bir-birindən uzaq görünən xatirələr, insanlar və məkanlar eyni hadisənin içində birləşə bilər. Beyin müxtəlif məlumat parçalarını bir araya gətirərək qəribə ssenari yarada bilər.
Bu səbəbdən yuxuda uşaqlıqda yaşadığınız evdə indiki iş yoldaşınızı görmək və hadisələrin başqa bir şəhərdə baş verməsi kimi qeyri-adi vəziyyətlər mümkündür.
NIH-in məlumatına görə, yuxu zamanı beyinə göndərilən siqnalların bir hissəsi öyrənmə və yaddaş üçün əhəmiyyətli ola bilər, digər siqnallar isə təsadüfi xarakter daşıya bilər.
İnsan hər gecə yuxu görürmü?
İnsanların böyük əksəriyyəti yuxu görür, lakin hər yuxunu xatırlamaq mümkün deyil.
Əgər insan yuxunun baş verdiyi vaxt və ya ona yaxın bir anda oyanarsa, yuxunu xatırlamaq ehtimalı artır. Əksinə, yuxudan oyandıqdan sonra uzun müddət keçdikcə yuxunun detalları sürətlə unudula bilər.
Bu səbəbdən səhər yuxudan oyanarkən “çox maraqlı yuxu görmüşdüm” deyib bir neçə dəqiqə sonra həmin yuxunun təfərrüatlarını xatırlamamaq normal haldır.
Niyə bəzi yuxular çox real görünür?
REM yuxusu zamanı beynin fəaliyyəti kifayət qədər yüksək olur. Görüntülər, səslər, hisslər və emosiyalar yuxuda bir-biri ilə əlaqələndirilə bilər.
Bu zaman insan yuxuda qaçdığını, danışdığını, uçduğunu, kiməsə toxunduğunu və ya təhlükədə olduğunu sanki həqiqətən yaşayırmış kimi hiss edə bilər.
REM mərhələsində bədənin əksər əzələlərinin fəaliyyəti müvəqqəti olaraq ciddi şəkildə azalır. Bunun insanın yuxuda gördüyü hərəkətləri fiziki olaraq həyata keçirməsinin qarşısını alan mexanizmlərdən biri olduğu düşünülür.
Kabuslar niyə görülür?
Kabuslar da yuxuların bir növüdür. Stress, yuxunun pozulması, emosional gərginlik və bəzi digər amillər canlı və narahatedici yuxularla əlaqəli ola bilər.
Xüsusilə yuxunun tez-tez bölünməsi insanın yuxuları daha çox xatırlamasına səbəb ola bilər. Tez-tez təkrarlanan kabuslar isə yuxunun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Buna görə hər kabusu xüsusi “işarə” kimi qəbul etmək elmi baxımdan düzgün deyil. Yuxunun məzmunu insanın gündəlik həyatı, yaddaşı və emosional vəziyyəti ilə müxtəlif şəkildə əlaqələnə bilər.
Yuxular gələcəkdən xəbər verə bilərmi?
Yuxuların gələcək hadisələri dəqiq şəkildə xəbər verdiyini təsdiqləyən möhkəm elmi sübut yoxdur.
İnsan bəzən yuxuda gördüyü hadisənin sonradan baş verdiyini düşünə bilər. Lakin burada yaddaşın seçici olması, təsadüflər və gündəlik həyatda onsuz da ehtimal etdiyimiz hadisələrin yuxulara daxil olması kimi amillər rol oynaya bilər.
Ona görə yuxuların elmi izahı ilə xalq arasında mövcud olan yuxu yozumlarını bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Niyə eyni insanı və ya hadisəni təkrar-təkrar yuxuda görürük?
Bunun bir neçə mümkün izahı ola bilər. Həmin insan və ya hadisə insan üçün emosional əhəmiyyət daşıya, gün ərzində tez-tez düşünülə və ya yaddaşda güclü iz buraxa bilər.
Lakin təkrarlanan yuxunun bütün insanlar üçün eyni mənanı daşıdığını söyləmək mümkün deyil. Elmi baxımdan yuxuların universal “lüğəti” yoxdur.
Başqa sözlə, müəyyən bir simvolun — məsələn, suyun, uçmağın və ya ilan görməyin — bütün insanlarda mütləq eyni mənanı verdiyini göstərən etibarlı elmi qayda mövcud deyil.
Yuxuların yaddaşla əlaqəsi
Yuxu yalnız yuxu görməkdən ibarət deyil. Yuxu zamanı beynin yaddaş və öyrənmə ilə bağlı prosesləri də davam edir.
Araşdırmalar göstərir ki, yuxu yaddaşın formalaşması və möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır. REM mərhələsinin də bu proseslərdə iştirak etdiyi düşünülür.
Bəzi tədqiqatlar isə REM yuxusunun yalnız məlumatların saxlanılması ilə deyil, müəyyən məlumatların zəiflədilməsi və ya unudulması prosesləri ilə də əlaqəli ola biləcəyini araşdırır.
Bu yanaşmaya görə, yuxu zamanı beyin bir növ “məlumat seçimi” həyata keçirə bilər: bəzi məlumatlar möhkəmlənir, bəziləri isə zamanla əhəmiyyətini itirir.
Yuxu zamanı beyin işləyirmi?
Bəli. Yuxuda beyin tamamilə fəaliyyətsiz vəziyyətə düşmür.
Xüsusilə REM mərhələsində beyin fəaliyyəti artır və müxtəlif beyin bölgələri arasında mürəkkəb əlaqələr davam edir. Eyni zamanda bədənin fiziki fəaliyyəti oyaqlıqdan fərqli vəziyyətə keçir.
Bu da yuxunun sadəcə “bədənin söndürülməsi” olmadığını göstərir. Əksinə, yuxu zamanı beyin və bədən müxtəlif bioloji proseslərdən keçir.
Yuxuları xatırlamaq mümkündürmü?
Yuxudan oyanan kimi gördüyünüz yuxunu xatırlamağa çalışmaq və onu yazmaq yuxu yaddaşının qorunmasına kömək edə bilər. Yuxunun əsas detallarını — məkan, insanlar, hadisələr və hissləri — dərhal qeyd etmək xüsusilə faydalıdır.
Ancaq yuxuları xatırlamamaq da normaldır. İnsan hər gördüyü yuxunu yadda saxlamaya bilər.
Nəticə
Yuxu insan beyninin ən maraqlı və hələ tam öyrənilməmiş fəaliyyətlərindən biridir. Alimlər artıq yuxunun müxtəlif mərhələlərini, xüsusilə REM yuxusunu, yaddaş, öyrənmə və emosiyaların emalı ilə əlaqələndirən çoxsaylı faktlar əldə ediblər. Bununla belə, “insan niyə yuxu görür?” sualının yekun elmi cavabı hələ yoxdur.
Bu gün üçün ən ehtiyatlı elmi yanaşma budur: yuxular beynin yuxu zamanı apardığı mürəkkəb fəaliyyətlərin nəticəsi ola bilər və onların yaranmasında yaddaş, emosiyalar, gündəlik təcrübələr və beyin fəaliyyətinin müxtəlif formaları rol oynaya bilər. Yuxuların hər birinin gizli və universal mənası olduğunu söyləmək isə elmi cəhətdən əsaslandırılmayıb.
