Şokolad ilk dəfə necə kəşf edilib? Min illərlə yaşı olan dadın maraqlı tarixi
Bu gün dünyanın ən çox sevilən şirniyyatlarından biri olan şokoladın tarixi əslində düşündüyümüzdən daha qədimdir. Müasir dövrdə şokolad dedikdə ağlımıza əsasən şirin batonlar, konfetlər, tortlar və müxtəlif desertlər gəlsə də, onun ilk forması indiki şokoladdan tamamilə fərqli olub.
Veten.Az xəbər verir ki, tarixçilərin və arxeoloqların araşdırmalarına görə, kakao bitkisindən insanların istifadə etməsi ən azı 5 min il əvvələ gedib çıxır. Müasir elmi araşdırmalar kakao bitkisinin ilkin istifadəsinin Mərkəzi Amerikadan daha qədim olduğunu və onun köklərinin Cənubi Amerikanın Amazon hövzəsinə qədər uzandığını göstərir. Ekvadorda aparılan arxeoloji araşdırmalar burada təxminən 5 300 il əvvəl kakao istifadəsinə dair izlər aşkar edib.
Şokoladı kim kəşf edib?
Əslində, “şokoladı ilk dəfə filan şəxs kəşf edib” demək mümkün deyil. Şokoladın yaranması uzun bir tarixi prosesin nəticəsidir.
Kakao ağacının meyvələrinin içərisində çoxlu sayda toxum olur. Bu toxumlar müasir şokoladın əsas xammalıdır. Lakin təzə kakao toxumu indiki şokolad kimi şirin və dadlı deyil. Əksinə, onun dadı olduqca acıdır.
Qədim insanlar zaman keçdikcə kakao toxumlarını müxtəlif üsullarla emal etməyi öyrəniblər. Toxumların fermentasiya edilməsi, qurudulması, qovrulması və üyüdülməsi nəticəsində kakao əsaslı içkilər hazırlanmağa başlanıb. Arxeoloji və kimyəvi araşdırmalar qədim Mesoamerika xalqlarının kakao içkilərindən istifadə etdiyini göstərir.
Ən qədim kakao izləri harada tapılıb?
Uzun müddət şokoladın vətəni kimi Meksika və Mərkəzi Amerika hesab olunurdu. Xüsusilə qədim Maya və Olmek mədəniyyətləri kakao ilə sıx əlaqələndirilirdi.
Lakin sonrakı araşdırmalar bu təsəvvürü dəyişib.
2018-ci ildə yayımlanan araşdırmalara əsasən, Ekvador ərazisindəki Mayo-Çinçipe mədəniyyətinə aid arxeoloji ərazidə təxminən 5 300 il əvvələ aid keramika və daş nümunələrində kakao istifadəsini göstərən izlər aşkarlanıb. Bu nəticə kakao istifadəsinin əvvəllər düşünüləndən xeyli qədim olduğunu göstərib.
Alimlər hesab edirlər ki, kakao bitkisinin istifadəsi Cənubi Amerikadan digər ərazilərə yayılmış və sonrakı dövrlərdə Mərkəzi Amerika mədəniyyətlərinin həyatında mühüm yer tutmağa başlayıb.
Qədim insanlar şokoladı necə hazırlayırdılar?
Qədim insanların hazırladığı kakao içkisi bugünkü isti şokolada çox az bənzəyirdi.
Kakao toxumları əvvəlcə fermentasiya edilir, sonra qurudulur və qovrulurdu. Daha sonra üyüdülərək su ilə qarışdırılırdı. Nəticədə tünd rəngli və acı içki alınırdı.
Bəzi mədəniyyətlər bu içkiyə müxtəlif ədviyyatlar, qarğıdalı və başqa məhsullar əlavə edirdilər. Maya və sonralar Aztek mədəniyyətlərində kakao içkisinin hazırlanmasında çili bibəri, vanil və digər ədviyyatlardan istifadə edildiyinə dair məlumatlar var.
Bu səbəbdən qədim şokoladın dadını bu gün mağazalarda satılan südlü və şəkərli şokoladla müqayisə etmək mümkün deyil.
Maya və Azteklər üçün kakao niyə vacib idi?
Kakao qədim Mesoamerika cəmiyyətlərində sadəcə içki deyildi. O, sosial, dini və iqtisadi baxımdan mühüm məhsul hesab olunurdu.
Qədim Mayalar kakao içkisindən xüsusi mərasimlərdə və ziyafətlərdə istifadə edirdilər. Arxeoloji tapıntılarda kakao qalıqları olan qablar aşkar edilib. Bəzi Maya təsvirlərində insanların kakao içməsi də əks olunub.
Kakao dənələri bəzi bölgələrdə pul və ya mübadilə vasitəsi kimi də istifadə edilirdi. Smithsonian-ın materiallarında Maya və Aztek cəmiyyətlərində kakao dənələrinin yüksək qiymətləndirildiyi və müəyyən ərazilərdə valyuta funksiyası daşıdığı qeyd olunur.
Bu isə kakao dənələrinin həmin dövrdə nə qədər qiymətli məhsul olduğunu göstərir.
Şokolad Avropaya necə gəldi?
Şokoladın dünya miqyasında məşhurlaşmasının əsas dönüş nöqtələrindən biri onun Avropaya çatması olub.
XVI əsrdə İspanların Amerikaya gəlişindən sonra kakao və ondan hazırlanan içki haqqında Avropada məlumat yayılmağa başladı. İlk dövrlərdə avropalıların kakao içkisinə münasibəti birmənalı deyildi. Çünki qədim Mesoamerikada içki əsasən acı və ədviyyatlı hazırlanırdı.
Lakin avropalılar zaman keçdikcə kakao içkisinə şəkər və digər dadlandırıcılar əlavə etməyə başladılar. Bu dəyişiklik şokoladın Avropada daha geniş yayılmasına səbəb oldu.
XVII əsrdə şokolad Avropanın bir sıra ölkələrində dəbdə olan içkilərdən birinə çevrildi. İlk dövrlərdə isə kakao məhsulları əsasən varlı təbəqə üçün əlçatan idi.
Bəs şokolad batonları nə vaxt ortaya çıxdı?
Müasir şokoladın tarixində ən böyük dəyişikliklərdən biri XIX əsrdə baş verdi.
1828-ci ildə hollandiyalı kimyaçı Coenraad van Houten kakao kütləsindən kakao yağının müəyyən hissəsini ayırmağa və daha asan emal olunan kakao tozu əldə etməyə imkan verən üsul hazırladı. Bu texnologiya şokolad istehsalının inkişafına böyük təsir göstərdi.
Daha sonra, 1847-ci ildə İngiltərədə fəaliyyət göstərən J. S. Fry & Sons şirkəti kakao yağı əlavə etməklə qəlibə salına bilən bərk şokolad hazırladı. Bu hadisə müasir şokolad batonlarının yaranmasının əsas mərhələlərindən biri hesab olunur.
Beləliklə, min illər ərzində əsasən acı içki formasında istifadə edilən kakao XIX əsrdə tədricən bu gün tanıdığımız bərk şokolada çevrildi.
Südlü şokolad necə yarandı?
Şokoladın inkişafı bununla da dayanmadı. XIX əsrin ikinci yarısında südün şokolad istehsalında istifadəsi genişləndi və nəticədə daha yumşaq, şirin və kremli dadı olan südlü şokolad meydana çıxdı.
Bu dövrdə sənaye üsullarının inkişafı şokoladın daha böyük miqyasda istehsal edilməsinə imkan verdi. Nəticədə əvvəllər əsasən varlı insanların istifadə etdiyi məhsul tədricən daha geniş kütlələr üçün əlçatan oldu.
Maraqlı fakt: şokolad əvvəlcə şirin deyildi
Bu gün şokolad dedikdə ilk ağla gələn xüsusiyyət onun şirin olmasıdır. Lakin şokoladın tarixinin böyük hissəsində vəziyyət tamamilə fərqli olub.
Smithsonian-ın məlumatına görə, şokoladın təxminən 90 faizlik tarixi ərzində əsasən içki formasında istifadə edildiyi və şəkərin onun ilkin hazırlanmasında əsas komponent olmadığı qeyd edilir.
Yəni bugünkü südlü, şəkərli və yumşaq şokolad əslində qədim kakao içkisinin minilliklər ərzində keçdiyi böyük dəyişikliklərin nəticəsidir.
Kakao ağacının meyvəsindən şokolada qədər
Şokoladın hazırlanmasının əsas mərhələlərini sadə şəkildə belə sıralamaq olar:
Kakao meyvəsi → kakao toxumları → fermentasiya → qurutma → qovurma → qabığın ayrılması → üyütmə → kakao kütləsi → kakao yağı və digər inqrediyentlər → şokolad
Müasir fabriklərdə bu proses daha mürəkkəb və texnoloji mərhələlərdən ibarətdir. Lakin əsas ideya min illər əvvəlki üsulla eynidir: kakao toxumunun emal edilərək insan istehlakı üçün uyğun məhsula çevrilməsi.
Şokoladın hekayəsinin ən maraqlı tərəfi
Şokoladın tarixində ən maraqlı məqam onun bir anda kəşf edilməməsidir. Bu məhsul min illər ərzində müxtəlif xalqların təcrübəsi nəticəsində formalaşıb.
Əvvəlcə insanlar kakao bitkisindən istifadə etməyə başlayıb, daha sonra toxumların emalını öyrəniblər. Maya və digər Mesoamerika xalqları kakao içkisini öz mədəniyyətlərinin bir hissəsinə çeviriblər. Azteklər dövründə kakao həm içki, həm də iqtisadi dəyərə malik məhsul kimi istifadə olunub. Daha sonra kakao Avropaya gedib, burada şəkər və süd kimi məhsullarla birləşərək tamamilə yeni dad qazanıb.
Nəticədə qədim insanların acı kakao içkisindən başlayan uzun yol bu gün dünyanın ən məşhur şirniyyatlarından biri olan şokoladın yaranmasına gətirib çıxarıb.
Beləliklə, şokoladın əsl “kəşfçisi” bir insan deyil. Onun tarixi minlərlə il ərzində Cənubi Amerika və Mesoamerika xalqlarının kakao ilə bağlı təcrübələrinin, daha sonra isə Avropada inkişaf edən emal texnologiyalarının nəticəsidir.
