Böyük Vətən müharibəsi: Azərbaycanın Qələbəyə verdiyi böyük töhfə

Böyük Vətən müharibəsi 1941-ci il iyunun 22-də faşist Almaniyasının Sovet İttifaqına hücumu ilə başlamış və 1945-ci il mayın 9-da faşizm üzərində Qələbə ilə başa çatmışdır. Dörd ilə yaxın davam edən bu müharibə milyonlarla insanın həyatına son qoymuş, dünyanın siyasi xəritəsinə və xalqların taleyinə ciddi təsir göstərmişdir. Müharibə İkinci Dünya müharibəsinin əsas cəbhələrindən biri olmuş və Şərqi Avropadan Berlinədək uzanan geniş coğrafiyada ağır döyüşlərlə müşayiət edilmişdir.

Bu geniş məqalə Veten.Az saytı üçün hazırlanıb. Məqsəd 1941–1945-ci illər müharibəsinin Azərbaycan üçün əhəmiyyətini, xalqımızın cəbhədə və arxa cəbhədə göstərdiyi fədakarlığı, Azərbaycan neftinin Qələbədə rolunu və azərbaycanlı döyüşçülərin keçdiyi döyüş yolunu rəsmi məlumatlar əsasında təqdim etməkdir.

Müharibənin başlanması

1941-ci il iyunun 22-də nasist Almaniyasının Sovet İttifaqına hücumu ilə müharibənin Şərq cəbhəsi açıldı. Hücum Sovet İttifaqının böyük ərazisini əhatə edən ağır döyüşlərə səbəb oldu. Müharibənin ilk günlərindən etibarən Azərbaycanda da səfərbərlik başladı.

Azərbaycan əhalisi hərbi komissarlıqlara müraciət edərək cəbhəyə getmək üçün könüllü yazılırdı. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, müharibənin ilk üç günündə Azərbaycandan 25 984 nəfər könüllü olaraq cəbhəyə yollanmışdı. 1941-ci il ərzində respublikada 186,7 min nəfər hərbi dəstələrin sıralarına qoşulmuşdu. 1943-cü il yanvarın 1-dək Azərbaycandan döyüşən hərbi hissələrə göndərilənlərin sayı 464 468 nəfərə çatmışdı.

Ümumilikdə isə müharibə illərində Azərbaycandan 600 mindən çox insan cəbhəyə yollanmışdır. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində yayımlanan məlumatlara əsasən, onların 300 mindən çoxu döyüşlərdə həlak olmuşdur.

Bu rəqəmlər Azərbaycanın müharibədə iştirakının miqyasını aydın göstərir. Cəbhəyə gedənlər arasında müxtəlif yaş qruplarından insanlar, fəhlələr, kəndlilər, ziyalılar və digər peşə sahibləri vardı.

Azərbaycan diviziyaları Qafqazdan Berlinədək

Müharibə illərində azərbaycanlılardan təşkil olunmuş milli atıcı diviziyalar müxtəlif cəbhələrdə döyüşmüşdür. Rəsmi məlumatlarda 77-ci, 223-cü, 396-cı, 402-ci və 416-cı milli atıcı diviziyalarının Azərbaycanın müharibədə iştirakında xüsusi rol oynadığı qeyd edilir.

Bu hərbi birləşmələr Qafqazda, Krımda, Ukraynada, Moldovada, Şərqi Avropada və digər istiqamətlərdə döyüşlərdə iştirak etmişlər.

77-ci atıcı diviziya Kerç və Krım uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş və çoxsaylı yaşayış məntəqələrinin azad edilməsində rol oynamışdır.

223-cü atıcı diviziya Qafqaz uğrunda döyüşlərdə 50-dən çox yaşayış məntəqəsinin azad olunmasında iştirak etmiş, daha sonra Yuqoslaviyanın paytaxtı Belqradın azad edilməsində fərqlənmişdir.

416-cı atıcı diviziyanın döyüş yolu isə xüsusilə diqqətçəkəndir. Diviziya Taqanroq, Melitopol, Odessa və Kişinyov uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş, Polşa ərazisinin azad olunmasına töhfə vermiş və sonda Berlinə qədər irəliləmişdir. Diviziyanın döyüşçüləri arasında Reyxstaqa hücum edən hərbçilər də olmuşdur. Rəsmi məlumatlara görə, 416-cı diviziyanın 8 döyüşçüsü Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 14 369 nəfəri isə müxtəlif orden və medallarla təltif edilmişdir.

Azərbaycan nefti – Qələbənin əsas təminatlarından biri

Azərbaycanın Böyük Vətən müharibəsindəki rolundan danışarkən Bakı neftinin əhəmiyyətini ayrıca qeyd etmək lazımdır.

Müharibə illərində neft döyüş texnikasının hərəkəti, aviasiyanın fəaliyyəti, hərbi gəmilərin və digər texnikanın yanacaqla təmin olunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycanın Bakı şəhərində yerləşən neft sənayesi müəssisələri sovet ordusunun yanacaq ehtiyacının ödənilməsində mühüm rol oynayırdı.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində yayımlanan məlumatlara görə, 1941–1945-ci illər müharibəsi zamanı Sovet İttifaqında istifadə olunan neftin 70 faizindən çoxu, benzinin 80 faizi, motor yağlarının isə 90 faizi Azərbaycanın payına düşmüşdür.

Azərbaycanın rəsmi dövlət portalında verilən məlumata əsasən, 1941-ci ildə Azərbaycanda neft hasilatı 23,6 milyon tona çatmış və bu, həmin dövrdə SSRİ-nin ümumi neft hasilatının təxminən 76 faizini təşkil etmişdir. Müharibə illərində sənaye avadanlıqlarının və mütəxəssislərin SSRİ-nin digər bölgələrinə köçürülməsi nəticəsində Azərbaycanda neft hasilatının həcmi sonrakı illərdə azalmışdır.

Bakı neftçiləri ağır şəraitdə istehsalı davam etdirir, cəbhənin ehtiyaclarını təmin etmək üçün gecə-gündüz çalışırdılar. 1941-ci ildə Bakı şəhərində 23 milyon 541 min ton neft hasil edilmişdi.

Beləliklə, Azərbaycan yalnız canlı qüvvə ilə deyil, həm də strateji xammal və yanacaq təminatı ilə Qələbəyə mühüm töhfə vermişdir.

Arxa cəbhədə fədakar əmək

Müharibə yalnız cəbhədə döyüşənlərin mübarizəsi deyildi. Arxa cəbhədə qalan insanlar da Qələbənin əldə olunması üçün böyük əmək sərf edirdilər.

Azərbaycanın sənaye müəssisələri hərbi ehtiyaclara uyğunlaşdırılır, neftçilər, fəhlələr, mühəndislər və digər mütəxəssislər istehsalın davam etdirilməsi üçün çalışırdılar.

Müharibə dövründə Azərbaycanda cəbhə üçün müxtəlif ixtisaslar üzrə kadr hazırlığı da həyata keçirilmişdi. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, qısa müddət ərzində 15 min tibb bacısı, 750 rabitəçi və 3 min sürücü hazırlanaraq cəbhəyə göndərilmişdi.

Bu faktlar arxa cəbhənin də müharibənin ümumi nəticəsində mühüm rol oynadığını göstərir.

Azərbaycanlıların qəhrəmanlığı və təltiflər

Müharibə illərində azərbaycanlı hərbçilər müxtəlif cəbhələrdə göstərdikləri şücaətə görə yüksək dövlət mükafatlarına layiq görülmüşlər.

Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, müharibə zamanı 130-dan çox Azərbaycan nümayəndəsi Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 170 mindən artıq əsgər və zabit müxtəlif orden və medallarla təltif edilmişdir.

Azərbaycanlı döyüşçülər Moskva, Leninqrad, Kiyev, Stalinqrad, Simferopol, Odessa və digər şəhərlər uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş, Qafqazdan başlayaraq Şərqi Avropa ölkələrinə və Berlinə qədər uzanan döyüş yolunu keçmişlər. Həmçinin azərbaycanlılar partizan dəstələrinin tərkibində də mübarizə aparmışlar.

Həzi Aslanov – Azərbaycanın müharibə tarixində xüsusi yer tutan sərkərdə

Böyük Vətən müharibəsi deyildikdə Azərbaycanın ən tanınmış qəhrəmanlarından biri olan Həzi Aslanovun adı xüsusi qeyd olunur.

İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş Həzi Aslanov tank qoşunları general-mayoru kimi müharibənin ən ağır döyüşlərində iştirak etmişdir. Onun hərbi fəaliyyəti və göstərdiyi qəhrəmanlıq Azərbaycan tarixində mühüm yer tutur.

Azərbaycan Prezidenti tərəfindən müxtəlif illərdə Həzi Aslanovun məzarı və abidəsi ziyarət edilərkən onun simasında müharibədə həlak olan bütün Azərbaycan övladlarının xatirəsi yad edilmişdir.

Həzi Aslanovun adı bu gün də Azərbaycan hərb tarixində qəhrəmanlıq və peşəkarlıq nümunələrindən biri kimi xatırlanır.

Müharibənin Azərbaycan xalqına ağır itkiləri

Qələbə böyük itkilər hesabına əldə edilmişdi. Azərbaycandan 600 mindən çox insanın cəbhəyə göndərilməsi xalqın müharibədə nə qədər böyük insan resursu səfərbər etdiyini göstərir. Onların 300 mindən çoxunun döyüşlərdə həlak olması isə müharibənin Azərbaycan ailələri üçün nə qədər ağır nəticələr doğurduğunu nümayiş etdirir.

Cəbhəyə gedən insanların bir çoxu doğma şəhər və kəndlərinə qayıtmadı. Minlərlə ailə övladını, həyat yoldaşını, atasını və qardaşını itirdi.

Bu səbəbdən 1941–1945-ci illər müharibəsinin tarixi yalnız hərbi əməliyyatların xronologiyasından ibarət deyil. Bu tarix Azərbaycan ailələrinin yaşadığı ağrıları, arxa cəbhədə çalışan insanların fədakarlığını və cəbhədə həyatını itirən insanların xatirəsini də özündə birləşdirir.

Qələbə və 9 May

1945-ci ilin mayında Avropada müharibənin başa çatması ilə faşizm üzərində Qələbə əldə edildi. Berlin uğrunda döyüşlərdə Azərbaycanlı hərbçilər də iştirak etmiş, Azərbaycanın milli atıcı diviziyaları Qafqazdan Berlinədək döyüş yolu keçmişdir.

9 May sonrakı illərdə keçmiş Sovet İttifaqında Qələbə Günü kimi qeyd olunmağa başladı. Azərbaycanda da 1941–1945-ci illər müharibəsi iştirakçıları və veteranlarının xatirəsi dövlət səviyyəsində daim yad edilmişdir.

Azərbaycan Prezidenti 2012-ci ildə 1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına Prezident təqaüdünün təsis edilməsi barədə sərəncam imzalamışdır. Bu sənəd müharibə iştirakçılarına dövlət qayğısının hüquqi əsaslarından biri olmuşdur.

Tarixi yaddaş

Böyük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin XX əsrdə ən ağır və mühüm səhifələrindən biridir. Müharibə zamanı yüz minlərlə azərbaycanlı cəbhəyə getmiş, on minlərlə insan müxtəlif dövlət təltiflərinə layiq görülmüş, yüz minlərlə insan isə arxa cəbhədə Qələbə üçün çalışmışdır.

Azərbaycanın müharibədəki rolu yalnız döyüş meydanları ilə məhdudlaşmamışdır. Bakı nefti, sənaye müəssisələri, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, tibb və digər sahələrdə çalışan insanların əməyi də ümumi müharibə səylərinin mühüm hissəsini təşkil etmişdir.

Bu gün 1941–1945-ci illər müharibəsinin tarixi araşdırılarkən həm cəbhədə həlak olanların, həm də arxa cəbhədə çalışan insanların xatirəsinin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında da müharibədə iştirak etmiş və həyatını itirmiş həmvətənlərimizin xidmətləri ehtiramla yad edilir.

Böyük Vətən müharibəsinin Azərbaycan tarixində qoyduğu iz nəsillər arasında yaddaşın qorunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Cəbhəyə yollanan 600 mindən çox azərbaycanlının, həlak olan 300 mindən çox insanın, müharibə illərində neft sənayesində və digər sahələrdə çalışan minlərlə insanın taleyi bu tarixin ayrılmaz hissəsidir.

Bu tarix Azərbaycan xalqının müharibənin ağır sınaqları qarşısında göstərdiyi fədakarlığı, cəbhə və arxa cəbhənin birgə səylərini və Qələbəyə verilən töhfələri əks etdirən mühüm tarixi yaddaşdır.

Veten.Az