Şagird dərs oxumaq istəmirsə nə etməli? – Valideyn və müəllimlər üçün 15 faydalı məsləhət

Şagird dərs oxumaq istəmirsə nə etməli? Bu sual valideynlərin və müəllimlərin tez-tez qarşılaşdığı problemlərdən biridir. Bəzi uşaqlar dərs oxumağa həvəs göstərmir, ev tapşırıqlarını təxirə salır, kitab qarşısında oturmaqdan qaçır və ya dərs zamanı diqqətini uzun müddət cəmləyə bilmir.

Belə vəziyyətlərdə ilk reaksiya çox vaxt uşağı danlamaq, məcbur etmək və ya cəzalandırmaq olur. Lakin bu yanaşma hər zaman problemin həllinə kömək etmir. Əksinə, uşaqda dərsə qarşı mənfi münasibətin daha da güclənməsinə səbəb ola bilər.

Əslində “uşaq dərs oxumaq istəmir” ifadəsinin arxasında müxtəlif səbəblər dayana bilər. Uşaq mövzunu başa düşməyə bilər, dərs ona çətin gələ bilər, yorğun ola bilər, diqqəti başqa şeylərə yönələ bilər və ya uğursuzluqdan qorxa bilər.

Bu səbəbdən ilk addım uşağı məcbur etmək yox, niyə dərs oxumaq istəmədiyini anlamaqdır.

Veten.Az bu yazıda şagirdin dərsə marağını artırmaq, düzgün çalışma rejimi yaratmaq və valideyn-müəllim əməkdaşlığını gücləndirmək üçün praktik məsləhətləri təqdim edir.

Şagird niyə dərs oxumaq istəmir?

Uşağın dərs oxumaq istəməməsinin tək bir səbəbi yoxdur.

Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:

mövzunu başa düşməməsi;
dərslərin çətin görünməsi;
uğursuzluq qorxusu;
diqqətin tez yayınması;
telefon və sosial mediaya həddindən artıq maraq;
yuxusuzluq və yorğunluq;
düzgün dərs rejiminin olmaması;
müəllim və ya sinif yoldaşları ilə problem;
valideyn təzyiqi;
dərsdən həzz almamaq;
məqsədin olmaması;
özünəinamın aşağı olması;
uzun müddət fasiləsiz oxumaq;
evdə sakit çalışma şəraitinin olmaması.

Buna görə hər uşağa eyni üsulla yanaşmaq düzgün deyil.

1. Əvvəlcə problemin səbəbini müəyyən edin

Ən vacib addım budur.

Uşağa:

“Niyə dərs oxumursan?”

demək əvəzinə daha konkret suallar vermək faydalı ola bilər.

Məsələn:

“Bu mövzunu başa düşmək çətindir?”
“Hansı dərsi sevmirsən?”
“Sənə ən çətin gələn hissə hansıdır?”
“Dərs oxuyanda səni nə yayındırır?”
“Müəllimin izah etdiyi mövzuda hansı hissəni başa düşmürsən?”

Uşaq problemin konkret hissəsini ifadə etdikdə həll yolu tapmaq daha asan olur.

2. Uşağı digər şagirdlərlə müqayisə etməyin

Valideynlərin tez-tez etdiyi səhvlərdən biri uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdir.

Məsələn:

“Filankəs hər gün dərs oxuyur, sən niyə oxumursan?”

“Bax, dostun səndən daha yaxşı qiymət alır.”

kimi ifadələr uşağın motivasiyasını artırmaq əvəzinə özünəinamını azalda bilər.

Uşaq özünü daim başqalarından zəif hiss etməyə başlaya bilər.

Daha faydalı yanaşma uşağın öz əvvəlki nəticələri ilə müqayisə edilməsidir.

Məsələn:

“Keçən dəfə bu mövzuda 5 sual səhv etmişdin, indi isə 2 səhv etdin. Deməli, irəliləyiş var.”

Bu cür yanaşma uşağın öz inkişafını görməsinə kömək edir.

3. Dərsi kiçik hissələrə bölün

Uşağa:

“Get, iki saat dərs oxu.”

demək bəzən onun üçün böyük və yorucu tapşırıq kimi görünə bilər.

Bunun əvəzinə dərsi hissələrə bölmək daha rahatdır.

Məsələn:

25 dəqiqə – dərs

5 dəqiqə – fasilə

25 dəqiqə – test və ya tapşırıq

10 dəqiqə – fasilə

Bu üsulla uşaq uzun müddət fasiləsiz masa arxasında oturmağa məcbur qalmır.

4. Ən çətin dərslə başlamayın

Bəzi uşaqlar dərsə başlayarkən ən çətin fənn qarşısına qoyulduqda motivasiyasını tez itirə bilər.

Bəzən əvvəlcə daha asan və uşağın sevdiyi tapşırıqla başlamaq faydalı olur.

Məsələn:

Asan tapşırıq
Orta çətinlikdə tapşırıq
Çətin mövzu
Test
Qısa təkrar

Bu ardıcıllıq uşağın dərsə başlamasını asanlaşdıra bilər.

5. Uşağa seçim imkanı verin

Dərs oxumağı tamamilə məcburiyyət kimi təqdim etmək uşağın müqavimətini artıra bilər.

Mümkündürsə, uşağa kiçik seçimlər verin:

“Əvvəl riyaziyyat, yoxsa Azərbaycan dili?”

“Əvvəl test həll edək, yoxsa mövzunu oxuyaq?”

Bu zaman uşaq qərarın müəyyən hissəsində iştirak etdiyini hiss edir.

6. Telefon və planşet istifadəsinə nəzarət edin

Müasir dövrdə uşaqların diqqətini ən çox yayındıran vasitələrdən biri telefondur.

TikTok, Instagram, YouTube, oyunlar və mesajlaşma dərs zamanı uşağın diqqətini yayındıra bilər.

Lakin telefonu tamamilə qadağan etmək də hər zaman ən yaxşı həll olmaya bilər.

Daha düzgün yanaşma aydın qaydalar müəyyənləşdirməkdir.

Məsələn:

“Dərs vaxtı telefon kənarda qalır, tapşırıqlar bitdikdən sonra müəyyən müddət istifadə edə bilərsən.”

Qayda əvvəlcədən müəyyənləşdirildikdə uşaq nə gözlənildiyini bilir.

7. Uşağın yuxusuna diqqət edin

Yorğun uşaqdan yüksək konsentrasiya gözləmək çətin ola bilər.

Uşaq gecə saatlarına qədər telefon istifadə edir, səhər erkən məktəbə gedir və gün ərzində yorğun olur.

Bu halda onun dərsə marağının azalması təəccüblü deyil.

Düzgün yuxu rejimi uşağın gündəlik fəaliyyətinə və dərs zamanı diqqətinə müsbət təsir göstərə bilər.

8. Dərs üçün xüsusi yer yaradın

Uşağın dərs oxuduğu yer mümkün qədər sakit və rahat olmalıdır.

Masa üzərində:

telefon;
oyun;
televizor;
lazımsız əşyalar

olduqda diqqətin yayınması asanlaşa bilər.

Mümkündürsə, uşağın dərs üçün sabit yeri olsun.

Beləliklə, həmin yer tədricən uşağın beynində “çalışma məkanı” kimi formalaşa bilər.

9. Uşağı yalnız qiymətə görə qiymətləndirməyin

“5 almalısan.”

“Qiymətin niyə 4-dür?”

kimi yanaşmalar uşağın bütün diqqətini nəticəyə yönəldə bilər.

Halbuki proses də vacibdir.

Məsələn:

“Bu gün çox çalışdın.”

“Bu mövzunu əvvəlkindən daha yaxşı başa düşürsən.”

“Bu dəfə səhvlərin azalıb.”

kimi ifadələr uşağın səyini qiymətləndirir.

10. Kiçik uğurları qeyd edin

Motivasiya üçün böyük nəticəni gözləmək lazım deyil.

Uşaq 20 sualdan 10-nu düzgün cavablandırıbsa, əvvəlki nəticəsi 5 düzgün cavab olubsa, bu artıq irəliləyişdir.

Bu zaman:

“Bax, əvvəl 5 düzgün cavab vermişdin, indi 10 oldu.”

demək daha faydalı ola bilər.

Uşaq öz inkişafını gördükcə çalışma həvəsi arta bilər.

11. Dərsi gündəlik həyatla əlaqələndirin

Bəzi uşaqların dərsə maraq göstərməməsinin səbəbi öyrəndiyi məlumatın nə üçün lazım olduğunu anlamamasıdır.

Məsələn, riyaziyyatı yalnız düsturlar kimi təqdim etmək əvəzinə gündəlik həyatda necə istifadə olunduğunu göstərmək olar.

Faizləri alış-verişlə, ölçmələri gündəlik məişətlə, informatikanı texnologiya ilə əlaqələndirmək mümkündür.

Uşaq:

“Bu mənə gələcəkdə nə lazım olacaq?”

sualının cavabını gördükdə öyrənməyə münasibəti dəyişə bilər.

12. Dərsi oyuna çevirin

Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda oyun elementlərindən istifadə etmək motivasiyanı artıra bilər.

Məsələn:

düzgün cavaba xal vermək;
sual-cavab yarışması keçirmək;
vaxtla test həll etmək;
kartlardan istifadə etmək;
mövzunu şəkillərlə izah etmək.

Bu üsullar dərsin monotonluğunu azalda bilər.

13. Uşağın sevdiyi mövzulardan istifadə edin

Əgər uşaq futbola maraq göstərirsə, bəzi riyazi məsələləri futbol nümunələri ilə izah etmək mümkündür.

Texnologiyanı sevirsə, kompüter və internetlə bağlı nümunələrdən istifadə etmək olar.

Kitab oxumağı sevirsə, mövzunu hekayə formasında izah etmək mümkündür.

Uşağın maraq dairəsini dərslə əlaqələndirmək öyrənməni daha maraqlı edə bilər.

14. Uşağı danlamaq əvəzinə onunla danışın

“Başına heç nə girmir.”

“Sən heç vaxt oxumayacaqsan.”

“Bu şəkildə heç nəyə nail olmayacaqsan.”

kimi ifadələr uşağın özünəinamına mənfi təsir göstərə bilər.

Problem davranışdadırsa, uşağın şəxsiyyətini deyil, davranışı müzakirə etmək daha doğrudur.

Məsələn:

“Sən tənbəlsən.”

əvəzinə:

“Son günlər dərslərə kifayət qədər vaxt ayırmırsan. Gəlin bunun səbəbini birlikdə tapaq.”

demək daha konstruktivdir.

15. Müəllim və valideyn birlikdə hərəkət etməlidir

Uşaq evdə dərs oxumur, məktəbdə isə başqa davranırsa, problemin səbəbini birlikdə araşdırmaq faydalı ola bilər.

Valideyn müəllimlə əlaqə saxlayaraq:

uşağın dərsdəki davranışını;
hansı fənlərdə çətinlik çəkdiyini;
sinif yoldaşları ilə münasibətini;
tapşırıqları yerinə yetirib-yetirmədiyini

öyrənə bilər.

Müəllim və valideyn bir-birindən tamamilə fərqli yanaşma tətbiq etdikdə uşağın davranışında qarışıqlıq yarana bilər.

Şagird dərsi başa düşmürsə nə etməli?

Bəzən uşaq dərs oxumaq istəmir, çünki əslində mövzunu başa düşmür.

Məsələn, riyaziyyatda bir mövzunu anlamayan uşaq növbəti mövzulara keçdikcə daha çox çətinlik yaşayır.

Nəticədə:

“Onsuz da başa düşmürəm.”

düşüncəsi yaranır.

Bu halda uşağı daha çox test həll etməyə məcbur etməkdənsə, əsas problemi tapmaq lazımdır.

Bəzən əvvəlki mövzulara qayıtmaq və təməli yenidən qurmaq lazım gəlir.

Şagird “dərs oxumağı sevmirəm” deyirsə?

Bu cümləni dərhal “tənbəllik” kimi qəbul etmək düzgün olmaya bilər.

Uşaq bununla əslində:

mövzunun çətin olduğunu;
yorulduğunu;
uğursuzluqdan qorxduğunu;
dərsdən sıxıldığını;
özünü bacarıqsız hiss etdiyini

ifadə edə bilər.

Ona görə “Niyə sevmirsən?” sualını vermək əvəzinə:

“Dərsdə sənə ən çətin gələn nədir?”

sualı daha çox məlumat verə bilər.

Uşağı dərs oxumağa necə həvəsləndirmək olar?

Motivasiya üçün aşağıdakı üsullardan istifadə etmək mümkündür:

Real məqsədlər qoyun

“Bu gün bütün kitabı oxu” əvəzinə:

“Bu gün bu mövzunun ilk hissəsini bitirək.”

Nəticəni görünən edin

Həftəlik nəticələri qeyd edin.

Uşağın səyini qiymətləndirin

Yalnız yüksək qiyməti deyil, çalışmanı da nəzərə alın.

Fasilələr verin

Uzun müddət fasiləsiz çalışma uşağı yorur.

Dərsi maraqlı edin

Şəkillər, videolar, oyunlar və praktiki tapşırıqlardan istifadə edin.

Uşaq yalnız imtahan zamanı dərs oxuyursa

Bəzi şagirdlər gündəlik dərsə vaxt ayırmır, imtahana bir neçə gün qalmış intensiv çalışmağa başlayırlar.

Bu yanaşma qısa müddətdə müəyyən nəticə versə də, uzunmüddətli öyrənmə üçün effektiv olmaya bilər.

Daha yaxşı üsul:

Az + müntəzəm + təkrar

prinsipidir.

Hər gün müəyyən qədər çalışma məlumatların daha davamlı yadda saxlanmasına kömək edə bilər.

Valideyn hər gün uşağın yanında oturmalıdırmı?

Bu, uşağın yaşından və ehtiyacından asılıdır.

Kiçik yaşlı uşaqlara daha çox dəstək lazım ola bilər.

Lakin uşağın bütün tapşırıqlarını valideyn etməməlidir.

Valideynin əsas rolu:

rejim yaratmaq;
şərait təmin etmək;
motivasiya vermək;
çətinlik zamanı kömək etmək;
uşağın müstəqil çalışma bacarığını inkişaf etdirməkdir.

Məqsəd uşağı valideyndən asılı etmək yox, tədricən özbaşına çalışmağa öyrətməkdir.

Dərs oxumaq istəməyən şagirdə cəza vermək düzgündürmü?

Cəzanın həddindən artıq istifadəsi uşağın dərsə münasibətini daha da pisləşdirə bilər.

Məsələn, hər aşağı qiymətə görə:

telefonu əlindən almaq;
dostları ilə görüşməsinə icazə verməmək;
danlamaq

problemi kökündən həll etməyə bilər.

Əvvəlcə səbəbi müəyyənləşdirmək daha vacibdir.

Əgər uşaq mövzunu anlamadığı üçün dərs oxumursa, cəza vermək onun problemini həll etməyəcək.

Nə zaman mütəxəssis dəstəyi düşünülməlidir?

Əgər uşağın dərsə maraqsızlığı uzun müddət davam edir və məktəb həyatına ciddi şəkildə təsir göstərirsə, valideyn məsələni müəllim və uyğun mütəxəssislə müzakirə edə bilər.

Xüsusilə uşağın davranışında nəzərəçarpacaq dəyişikliklər müşahidə olunursa, məsələyə yalnız “tənbəllik” kimi yanaşmaq düzgün deyil.

Məqsəd uşağı günahlandırmaq yox, problemin səbəbini müəyyənləşdirib ona uyğun dəstək göstərməkdir.

Şagird üçün nümunəvi gündəlik dərs rejimi

Məsələn, məktəbdən sonra belə bir rejim qurmaq olar:

14:00 – 15:00: istirahət və yemək

15:00 – 15:30: birinci fənn

15:30 – 15:40: fasilə

15:40 – 16:10: ikinci fənn

16:10 – 16:20: fasilə

16:20 – 16:50: test və tapşırıqlar

16:50 – 17:00: qısa təkrar

Bu yalnız nümunədir. Uşağın yaşına, dərs yükünə və gündəlik fəaliyyətinə uyğun dəyişdirilə bilər.

Şagird dərs oxumaq istəmirsə, valideyn nə deməlidir?

Mənfi ifadələr əvəzinə dəstəkləyici cümlələrdən istifadə etmək daha faydalı ola bilər.

Məsələn:

“Sən bunu bacarmırsan.”

əvəzinə:

“Bu mövzu çətin görünür, gəlin birlikdə başa düşək.”

“Heç vaxt dərs oxumursan.”

əvəzinə:

“Son günlər dərslərə vaxt ayırmaqda çətinlik çəkirsən. Səbəbi birlikdə tapaq.”

“Filankəs səndən yaxşı oxuyur.”

əvəzinə:

“Gəlin sənin əvvəlki nəticənlə indiki nəticəni müqayisə edək.”

Bu cür yanaşma uşağın müdafiəyə keçməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər.

Nəticə

Şagird dərs oxumaq istəmirsə nə etməli? Bu problemin həlli üçün ilk növbədə uşağı tənbəl adlandırmaq və ya cəzalandırmaq əvəzinə onun davranışının səbəbini anlamaq lazımdır.

Uşaq mövzunu başa düşmədiyi, yorğun olduğu, diqqətinin dağıldığı, uğursuzluqdan qorxduğu və ya dərsin ona maraqsız gəldiyi üçün çalışmaq istəməyə bilər.

Dərsi kiçik hissələrə bölmək, müntəzəm fasilələr vermək, telefon istifadəsinə nəzarət etmək, uşağın səyini qiymətləndirmək, onu digər uşaqlarla müqayisə etməmək və dərsi gündəlik həyatla əlaqələndirmək faydalı üsullar arasında ola bilər.

Ən vacib məqam isə uşağın dərsə münasibətini yalnız qiymətlə ölçməməkdir.

Uşaq üçün məktəb yalnız yüksək qiymətlərdən ibarət olmamalıdır. O, öyrənməyin, səhv etməyin və yenidən cəhd göstərməyin normal olduğunu başa düşməlidir.

Valideyn və müəllim birlikdə düzgün yanaşma qurduqda uşağın dərsə münasibətində müsbət dəyişiklik yaratmaq daha mümkün olur.

Unutmaq olmaz: hər dərs oxumaq istəməyən uşaq tənbəl deyil. Bəzən uşağın “oxumaq istəmirəm” sözünün arxasında “bacarmıram”, “başa düşmürəm”, “qorxuram” və ya “mənə kömək lazımdır” mesajı dayana bilər.

Veten.Az müəllimlər, valideynlər və şagirdlər üçün təhsil, məktəb həyatı və faydalı məsləhətlər haqqında yeni materiallar təqdim edir.